“საკუთარზე” წერა ძნელია, უფრო სწორედ, გეზარება, მოცემულობად აღიქვამ და ვერც კარგს ამჩნევ, ვერც ცუდს. იღებ ისეთს, როგორიც არის და ამის აღნიშვნა, გამოხატვა, აღწერა ზედმეტად გეჩვენება.
მაგრამ დგება მომენტი, როცა გარედან, უცხო თვალით უყურებ შენი ბავშვობის ადგილებს და მოსაყოლიც ერთბაშად გროვდება.
ხოვლე - ჩემი ბავშვობა, ჩემი ზაფხულის არდადეგები და ერთი დიდი უსასრულო თავგდასავალი, თავი და ბოლო რომ არ აქვს: [ხოვლე სოფელია კასპის მუნიციპალიტეტში_JAMnews]
ბებიაჩემის თონეში ჩაკრული ლავაშები და ნაზუქები, გაგრილებას რომ არ ვაცდიდით და იქვე ვტეხავდით.
“მოიცათ შვილო, ყველი მაინც მიატანეთ” - მოარბენინებდა ახლად ამოყვანილ ჭყინტ ყველს.
მინავლულ თონეში ჩაყრილი სიმინდის ტაროები, ამოღებისას თითებს რომ გვიფუფქავდა.
ლობიოს გარჩევა და მეზობელი დამხმარე ქალები, ყველა თავის ამბავს რომ ყვებოდა.
ახლადმოწველილი რძის სუნი, ბებიის ხელების სუნი რომ ჰქონდა.
ხევხმელაში გადაჭრილი სანდლებით ჭყაპა-ჭყუპი და ბაყაყების დევნა.
იქვე ჩამომავალი არხის ქვეშ ბანაობა და გუბურადან ცივი წყლის სმა.
ქვენა ქარისგან მოტანილ ცივ წვიმაში გალუმპვა და თიხანარევ ტალახში ამოსვრა, შეშრობის მერე რომ ძნელი მოსაშორებელი იყო.
“ტოტები არ დაამტვრიოთ, თქვე მამაძაღლებო” - ჯერ აგვიშვებდა შავი თუთის ხეზე და მერე სიყვარულით გვიბრაზდებოდა მოხუცი მეზობლის ქალი ნატა.
საქათმეში კვერცხების შეგროვება და შეჯიბრი, ვის უფრო მეტი შეხვდებოდა.
საღამოობით უამრავი ბავშვის გამოშლა, თამაში, გართობა, გადაძახილ-გადმოძახილი:
“დამსვი რაა შენს ველიკზე,”
“ჯონდო ძია, ბურთი დამეშვა და დამიბერავთ ნასოსით?”
“მიდი შვილო, მაწონი გადაურბენინე გაღმა,”
“სიგარეტზე გამეგზავნები მაიმუნო?”
“აცხადე! - ბეზ კოზირა!”
“ცხრიდან ცხრა ავიღე!”
“წამო გალინას “პადვლიდან” “სგუშონკები” მოვიპაროთ",
“მაროჟნი, მაროჟნიიი”- და ეზოებიდან თავქუდმოგლეჯით გამოვარდნილი ბავშვები.
ჯოკერში წაგებული “სემიჩკა” და “მესემიჩკე” კოდალააანთ თამარა, სიბერის სუნი რო ასდიოდა იმ გაზეთებს, რაშიც “სემიჩკას” ყრიდა.
ფულის შეგროვება და კინოში წასვლა ან დისკოტეკაზე.
შაბათობით, ღამით დოლ-გარმონის ხმა რომ მისწვდებოდა მთელ სოფელს, ესე იგი ჭიდაობა იმართებოდა და მთელი სოფელი საჭიდაოზე მიემართებოდა.
დანახვისი
ეს მთა ჩემს სოფელს არ ეკუთვნის, ატენის ხეობაშია, მაგრამ ჩემი სახლის აივნიდან ისე ჩანს, თითქოს გადავირბენ და უკვე იქ ვარ.
რაც თავი მახსოვს, ამ მთის წვერზე მინდა ასვლა. ეს ერთადერთი რაღაცაა, რასაც მიუღწევლად ვინახავ. აბა, აქ რო ავიდე, მერე რაღა უნდა მინდოდეს ესე ძალიან?!
ორჯერ ვცადე მასთან მიახლოვება:
- ვახტანგა პაპა, დანახვისზე მივდივარ და რამდენ ხანში ავალ?
- აემაგ ბოსტანს რო გადახვალ შვილო, ივლი პირდაპირ, პავლეს ნაკვეთი ხო იცი? ჰოდა მაგის ბოლოშია.
- ნუ ატყუებ ბიჭო ბავშვსა, ვერ გადახვალ შვილო აქედანა. აგე ის მთა უნდა გადაიარო ჯერ, ავკეთი, საყავრე და მერე მთელი ხეობაა შუაში. მაგას ჯობია ატენში ჩახვიდე. მთის ძირას რო მიხვალ, მერე წვერამდე კიდე ერთი დღე უნდა იარო ფეხითა.
მეორეჯერ, ბავშვებთან ერთად გავიპარე სახლიდან. უთენია წავედით. შუადღემდე კარგად გავცდით სოფელს. ის-ის იყო დასასვენებლად ჩამოვჯექით , რომ ჩვენს თავზე ხეზე რაღაცა გაფაჩუნდა. ავიხედეთ და ვხედავთ დიდი კატის სახეს წაგრძელებული ფოჩიანი ყურებით.
- ფოოოცხვერი ბიჭოოო!!!! - წამოიძახა მეგზურად გაყოლილმა ადგილობრივმა ბავშვმა და ადგილიდან მოვწყდით.
სოფლის შესასვლელთან ნაცნობი კაცი შეგვხდა და რომ გაიგო რატო მოვრბოდით, გაეცინა:
- რა უნდა, შვილო მანდა ფოცხვერსა, გადაშენდნენ, გარეული კატა იქნებოდა.
- ფოცხვერი იყო ძიაა ფოცხვერი.
- არ არიან მეთქი არა, არსად არა თქვათ ეგა, დაგცინებენ.
არსად აღარ გვითქვამს, მაგრამ მაინც გვჯეროდა, რომ ფოცხვერი ვნახეთ და გადავრჩით.
დანახვისზე ასვლის ეს ჩემი მეორე მცდელობაც ჩაიშალა და მეტი აღარც მიცდია, ეგრეც დავტოვე ოცნებად.
რამდენჯერაც ვხედავ, ვიცი რომ აქ უნდა ავიდე ოდესმე და სანამ მჯერა რომ ავალ და იქიდან ღამით თბილისს დავინახავ, მანამ სხვა ოცნებები ამიხდება “გზაში”.
ეშმაკის ბორცვი
თბილისიდან ორი გზა მიდის ხოვლემდე. ერთი ავტობანით, იგოეთის გადასახვევიდან და მეორე - მცხეთა-ძეგვი-კავთისხევის გზით.
მეორე გზა 25 კილომეტრით უფრო მოკლეა და უფრო ლამაზი. სილამაზის პიკი მაისშია. გადამწვანებული მდელოებით, ლავანდისა და ყაყაჩოების მინდვრებით და ამ მინდვრების მიღმა, თითქოს დარაჯად ჩამომდგარი ძველი საყდრებით.
ფოტოგრაფებისთვის ნამდვილი სამოთხეა.
დღემდე მიმდინარეობს არქეოლოგოური გათხრები ხოვლეგორაზე ანუ ეშმაკის ბორცვზე.
ამ ზაფხულს აქაურობა მეც მოვინახულე.
ხოვლეში ცხოვრების პირველი ნიშნები “ხოვლეგორაზე” იწყება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მე-15 საუკუნეში, რასაც არქეოლოგიური გათხრები ადასტურებს.
არქეოლოგებმა აქ უნიკალური მასალა იპოვეს - გვიანი ბრინჯაოს ხანის მაღალი ხარისხის კერამიკული ჭურჭელი და სხვა ნივთები.
წარმართი ხოვლელების ღვთაება “ვერძისთავი” ყოფილა. გათხრებისას თიხისგან დამზადებული ვერძის თავიც აღმოაჩინეს, როგორც ადგილობრივთა რწმენის სიმბოლო.
ერთ-ერთი ვერსიით, თამარ მეფის საფლავიც, შესაძლოა, აქ ყოფილიყო. მახსოვს, ექსპედიცია იკვლევდა კიდევ ამ ტერიტორიას.
მე 13 საუკუნიდან მოყოლებული, ოთხი საუკუნის განმავლობაში, ხოვლე მეჭურჭლეთუხუცესის, კახა თორელის ყოფილა, რომელსაც სოფელი ერთი ვაჭრისგან უყიდია და რკონის ყოვლისშემძლე ღვთისმშობლის მონასტრისთვის შეუწირავს. როგორც ეკლესიას შეწირულები, ხოვლელები გადასახადებსაც არ იხდიდნენ თურმე.
მე-17 საუკუნის ბოლოდან კი, სოფელს თორელის ნათესავები - ჯავახიშვილები დაპატრონებიან.
ივანეს ძალიან უყვარდა ეს სახლი და სამუშაოდაც და დასასვენებლადაც ხშირად ჩამოდიოდა, ხან მარტო, ხან მეგობრებთან ერთად. მათ შორის, ზაქარია ფალიაშვილთან ერთადაც.
ამბობენ რომ “დაისის” პირველი ნოტები ამ აივანზე დაიწერა.
ერთ საღამოს ივანეს და ზაქარიას სოფელში უსეირნიათ. უცბად სიმღერის ხმა შემოესმათ. ზაქარიას უკითხავს, არასდროს გამიგია ასეთი სიმღერა და რას მღერისო. ეს სიმღერა არაა, შვილმკვდარი მამის გოდებააო, უთქვამთ და ეს ყოფილა “დაისის” შთაგონება.
მიხარია, რომ ჯავახიშვილის სახლ-მუზეუმს მალე სრული რესტავრაცია გაუკეთდება. ბევრი ნივთი დაიკარგა, ნაწილი დაბრუნდა, ზოგი ოჯახებში ინახებოდა და დააბრუნეს, ზოგიც კი მუზეუმს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა აჩუქა.
ეს აკვედუკი ანუ წყალსატარი, ჩემი სოფლის კიდევ ერთი ღირსშესანიშნაობა.
მე-17 საუკუნის ამ უნიკალურ საინჟინრო ნაგებობას ხოვლელები “ქვახიდას” ეძახიან. რამდენჯერ მირბენია ზედ ბავშვობაში ვინ იცის?! არც გადმოვარდნის შიში მქონდა და არც დასჯის.
ჯავახიშვილების სახლი სასმელი წყლით სწორედ ამ აკვედუკიდან მარაგდებოდა. ეხლა კი იგი დგას, როგორც წარსული დიდების ნაშთი და ქვემოთ ძლივს მოწანწკარე მდინარეს გადმოჰყურებს.
აკვედუკიდან ქვემოთ რომ ეშვები, ეს ლამაზი ხედი იშლება.
აქვეა კვართის წმინდა გიორგის ეკლესია, სამრეკლო და ციხე-კოშკი.
ეკლესიის გარშემო ყველაზე ძველი და დიდი სასაფლაოა, რომელსაც „კვართას“ ეძახიან. სოფელს კიდე ორი სასაფლაო აქვს - „თევდორესი“ და „აბანოების“.
მიყვარდა კვართაში და კვართის ეკლესიაში ასვლა.
ჩამოვჯდებოდი ქვაზე სანთლებისგან გამურულ კედლებში და ყველაფერზე ვფიქრობდი ღმერთის გარდა, მაგრამ არსად ასე მშვიდად და დაცულად არ ვყოფილვარ.
ალბათ მაინც სადმე იქვე იყო და მიყურებდა, როგორ ვათვალიერებდი თაბაშირის ფრთებმოტეხილ ანგელოზებს, მადონასა და ყრმის ფოტოებს, ოქროსფრად შეღებილ კათოლიკურ ჯვრებს, (ადგილობრივ მაცხოვრებლებს რომ ამოეტანათ, უმოქმედო ტაძრისთვის თავისი ფუნქცია რომ შეეხსენებინათ), ასანთის კოლოფებს და თავმომწვარ ღერებს, იქვე დაყრილ ხურდა ფულს.
მერე გამოვიდოდი გარეთ, საყდრის გვერდზე, მაგიდასთან ჩამოვჯდებოდი და მთელ სოფელს გავყურებდი...
იქ მამლის ყივილი ისმოდა, იქ ქათმის კაკანი, იქ ძაღლის ყეფა, იქ "აცე შეკვდარძაღლო", იქ კალიების ხმა, იქ ბაღებში მომუშავე გლეხების გადაძახილი და მკვდრების სამყაროდან სიცოცხლეში ვბრუნდებოდი.
ხოვლელები
კვართიდან განსაკუთრებით ლამაზია ჩემი სოფელი, სიმწვანეში ჩაფლული, გაშლილი, მთას ქვეშ შეყუჟული.
მაგრამ რაც უფრო უახლოვდები მით მეტად გიპყრობს სევდა.
ყველა სახლიდან, ეზოდან თუ ორღობედან, ადამიანების თუ ცხოველების თვალებიდან უძირო სევდა გიყურებს.
მიყვარს და მეცოდება ეს მშრომელი ხალხი, რომლებიც იმისთვის კი არ მუშაობენ რომ იცხოვრონ, იმისთვის ცხოვრობენ, რომ იმუშავონ.
პაატა სააკაძის თავი
თუ თბილისიდან ავტობანით წახვალთ იგოეთიდან, მაშინ სოფელი მეტეხის გავლა მოგიწევთ და მეტეხის ღვთისმშობლის მიძინების ( XII-XIII ს) უნიკალურგუმბათიანი ტაძარიც მოინახულეთ.
ერთაწმინდის ტაძარშია დამარხული პაატა სააკაძის თავი.
ტაძრის ეზოში ისეთი სიმშვიდეა, რომ სათითაოდ ყველა ჩიტის ჭიკჭიკი გესმის და წყაროს ხმა ეზოს გარედან. გინდა რომ იქვე წამოწვე და არაფერზე არ იფიქრო და შენც ტაძარზე ამოკაწრულ ისტორიას შეერწყა:
“აქ იყვნენ გიგოლა და ნინა, 1934წ”
“ვანო, დათიკო, შოთა, 1948 წ”
"სმაროდინა"
“სმაროდინების” სეზონი მოვიდა ჩემს სოფელში.
ერთხელ ჩემი შვილი მეკითხება, რა არის ესო.
წითელი მოცხარია, პატარა რო იყავი ხშირად ჭამდი, გიყვარდა-მეთქი.
არ მახსოვს, მიყიდე, გავსინჯავო. ვუყიდე, გასინჯა, გადადო გვერდზე, რა მჟავე და უგემურია, რა მაჭმევს ამასო.
მაგის გემოს ვერ გაიგებ შვილო, მაგის გემო რო გაიგო, ზაფხულის ცხელ დილას სოფელში უნდა გაგაღვიძოს ხმამ მეთქი:
- ნათი...
- ჰოო პაატ...
- ადე წამო, გოგიას ვენახში სმაროდინები დამწიფდებოდა, სანამ ვინმე გავა, მივადგეთ.
მერე შენც თვალების ფშვნეტით უნდა წამოდგე, ფეხი გაუყარო გადაჭრილ “ბასანოჩკებს” და სირბილით გაუყვე აღმართ-დაღმართს გოგიას ვენახამდე.
მერე “კანაოშიც” ჩავარდე, იქიდან სიცილ-კისკისით ამობობღდე. გზად ყველა შემხვედრ მაწანაწალა ძაღლს გამოელაპარაკო და მიეფერო. იქვე, ღელის პირას მოწანკარე წყაროსაც უნდა შეუშვირო ხელები და მუჭით სხვა წყალი.
ამასობაში გოგიას ვენახამდეც მიაღწევთ.
შორიდან რო მოკრავ თვალს წითლად აელვარებულ ბუჩქებს და ერთი სული გაქვს როდის ჩაუჯდები, იქვე გავიწყდება “კანაოში” გადატყავებული მუხლებიცა და ტალახიანი კაბაც.
აი მერე მოკალათდები ბუჩქის ძირას, დაიწყებ გამოკრეფვას და იქვე მუჭებით პირში ჩაყრას. ბუჩქის აქეთ შენ ზიხარ, ბუჩქის იქით ის საყვარელი ხმა, “პაატ” რო ქვია. თან ჭამთ, თან გამოტენილი ლოყებით ლაპარაკობთ:
- ნათი შენი საყვარელი მომღერალი ვინაა?
- ჩელენტანო, შენი?
- ჩემი ჰამლეტ გონაშვილი.
- ჰოო, ეგეც კაია.
- რომელ ქალაქში იცხოვრებდი?
- თბილისის გარდა არსად.
- შენ?
- მე ლვოვში.
- რა გინდა მანდ ბიჭო?
- რავი დედაჩემი იყო და კაიაო.
მერე უცბად ბუჩქის ძირში დიდ საძაგელ ბოსტანა ჭიას მოვკრავ თვალს და ჩემი კივილი ცას მისწვდება. “პაატ”-ი ამაზე ჩაბჟირდება სიცილისგან და ორივე ერთად წამოვხტებით, ამასობაში მზეც დააჭერს, მერე იქვე რუში ჩავხტებით, თავიდან ბოლომდე გავილუმპებით და მე გადაჭრილი “ბასანოჩკებისა” და ის - სველი კედების ტყაპა-ტყუპით, გავიქცევით სახლში.
ჰოდა, აბა როგორ გაიგებ შვილო სხვანაირად სმაროდინას გემოს მეთქი.
მიყურებს, გაეცინა, მაგრამ მაინც ვერ გაიგო.