Loading

Rodzaje literackie na jakie grupy dzielimy dzieła literackie

Rodzaje literackie to grupy do których można zaliczyć poszczególne dzieła literackie, ze względu na ich cechy, np. styl i język, sposób przedstawiania treści, budowę dzieła.

W poszczególnych rodzajach literackich wyróżniamy gatunki literackie, np. opowiadania, nowele, powieści. O kwalifikacji dzieła do danego gatunku literackiego decydują jego cechy, np. kompozycja, styl, temat.

Rodzaje literackie dzielimy na:

EPIKĘ

LIRYKĘ

DRAMAT

GATUNKI MIESZANE

GATUNKI POGRANICZNE

EPIKA

Głównymi cechami utworów epickich są:

  • narrator (pierwszoosobowy lub trzecioosobowy)
  • fabuła (zbudowana z wydarzeń i wątków)
  • akcja (zbiór wszystkich wątków wyrażonych w utworze)
  • świat przedstawiony (czyli rzeczywistość wykreowana przez autora)

Gatunki epiki to:

  • nowela
  • opowiadania
  • powieść
  • epos

"Gra o tron" jest przykładem ekranizacji powieści fantasy - "Pieśni lodu i ognia".

Nowela ma jednowątkową, zwartą akcję, zakończoną punktem kulminacyjnym.

Przykładem noweli - jest "Latarnik" Henryka Sienkiewicza

Opowiadanie to krótki utwór, najczęściej jednowątkowy, ale mogą w nim występować postacie drugoplanowe. Może mieć też rozbudowane opisy i mniej zwartą niż nowela kompozycję.

Przykładem opowiadania jest "Stary człowiek i morze" Ernesta Hemingwaya. Na podstawie tego opowiadania powstało kilka filmów.

Powieść to utwór wielowątkowy z rozbudowaną fabułą. Jest wiele odmian powieści, np.: fantasy, obyczajowe, historyczne, młodzieżowe, kryminalne, fantastyczno-naukowe.

Powieść jest najpopularniejszym gatunkiem pisanym prozą.

W powieści fantasy bohaterami są postacie rzeczywiste (ludzie) i fantastyczne (np. elfy, krasnoludy, smoki), pojawiają się elementy magii. Przykładem takiej powieści jest "Hobbit" J.R.R. Tolkiena.

Przykładem powieści historycznej, czyli powieści, w której losy bohaterowie są opisane na tle wydarzeń z epoki historycznej są "Krzyżacy" Henryka Sienkiewicza.

Epos (epopeja) jest długim i wierszowanym utworem, w którym bohaterowie są przedstawiani na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności.

Przykładem eposu jest "Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza oraz "Iliada i Odyseja" Homera.

LIRYKA

Głównymi cechami utworów lirycznych są:

  • podmiot liryczny (osoba mówiąca w wierszu)
  • ukazanie uczuć, przeżyć wewnętrznych i refleksji podmiotu lirycznego
  • środki poetyckie

Ze względu na zachowanie podmiotu lirycznego, wyróżniamy typy liryki:

  • bezpośrednia - gdy podmiot liryczny bezpośrednio wyraża swoje uczucia - wypowiada się w pierwszej osobie.
  • pośrednia - gdy podmiot liryczny wypowiada się w trzeciej osobie i wyraża swoje uczucia poprzez opisane zdarzenia, pejzaże itp.

Gatunki liryki to:

  • fraszka (której ojcem w Polsce był Jan Kochanowski)
  • pieśń
  • sonet

Fraszka to krótki, żartobliwy lub refleksyjny utwór. 

Pieśń to utwór o różnej tematyce, charakteryzujący się regularną budową i wyraźną melodyjnością. Często posiada refren.

Sonet to utwór o regularnej budowie i układzie rymów, składający się z czterech strof, gdzie pierwsze mają często charakter opisowy, a dwie ostatnie refleksyjny.

Adam Mickiewicz napisał cykl wybitnych sonetów - "Sonety krymskie".

DRAMAT

Dramat obejmuje utwory przeznaczone do wystawiania na scenie. Treść dramatu wyrażana jest za pomocą wypowiedzi i działań jego bohaterów.

Poza tekstem głównym, czyli dialogami (rozmowami dwóch lub większej liczby osób) i monologami (wypowiedziami jednej osoby), występuje tekst poboczny - didaskalia. Są to uwagi autora na temat np. kostiumów aktorów, ich zachowania na scenie, dekoracji.

Dramat jest podzielony na akty, czyli spójne fragmenty akcji (często zakończone kulminacyjnym wydarzeniem). Akty dzielą się na sceny, które różnią się od siebie występującymi aktorami lub miejscami akcji.

Gatunki dramatyczne to:

  • komedia
  • tragedia
  • dramat właściwy

Są też inne gatunki, np. dramat historyczny czy dramat obyczajowo-psychologiczny.

Tragedia to utwór o poważnej tematyce, zakończony klęską bohatera. Jest napisana w podniosłym, poważnym stylu. Przykładem tragedii jest "Balladyna" Juliusza Słowackiego.

Komedia to utwór o pogodnej i zabawnej tematyce z pozytywnym zakończeniem.

Dramat właściwy to utwór łączący elementy komiczne z tragicznymi i stylu niskiego z wysokim. Przykładem takiego dramatu jest dramat romantyczny - "Dziady" Adama Mickiewicza.

Zadania

  1. Wybierz dowolny gatunek z liryki i z dramatu. Zrób infografikę, na której porównasz ich cechy. Podaj też przykłady utworów z zakresu tych gatunków.
  2. Zrób prezentację o gatunkach epiki. Do każdego gatunku podaj przykład utworu i dodaj hiperłącze do opisu wybranych utworów.
  3. Zrób prezentację na temat 5 ekranizacjach dowolnych dzieł literackich. Podaj rok ekranizacji oraz nazwiska reżyserów i głównych aktorów.

Źródła zdjęć

  • nagłówek - Andres Iga on Unsplash
  • książki na półce - Suzy Hazelwood from Pexels
  • mural z Aryą Stark- Chris Curry on Unsplash
  • latarnia - Thomas Grams on Unsplash
  • kadr z filmu "Stary człowiek i morze" - wikipedia (pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Tracy_The_Old_Man_and_the_Sea_Promo_Still.jpg)
  • dom hobbita - Adrien Aletti on Unsplash
  • koncert Jankiela - wikipedia (pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Jan_Czes%C5%82aw_Moniuszko_-_Koncert_Jankiela.jpg)
  • portret Jana Kochanowskiego - wikipedia (pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Kochanowski#/media/Plik:Jan_Kochanowski.png)
  • trawa - Stefan on Unsplash
  • broadway - Jordhan Madec on Unsplash
  • amfiteatr -ugur uğur - Pexels
  • teatr - Gwen Ong on Unsplash
  • kulturystka - Alora Griffiths on Unsplash