Loading

'Transitie is een oefening in Zen' Stichting Lijn1 verder aan de slag met DRIFT

Transitie en transformatie. Het zijn grote woorden die we vaak horen over ons op termijn onhoudbare zorgstelsel. Maar hoe beweegt dit systeem dan naar een meer duurzaam model? En hoe kunnen we dit ondersteunen? Vanuit de transitiekunde geeft hoogleraar Derk Loorbach hier een denkkader voor. Loorbach: ‘Transitie is een oefening in Zen.’

Op het Zoom-scherm verschijnen nieuwsgierige gezichten. Lijn1 adviseurs en geïnteresseerden vanuit onder andere Hadoks zijn benieuwd wat deze eerste inspiratiesessie Transitiemanagement hen zal brengen. Want dat het huidige zorgsysteem niet houdbaar is, daar is iedereen wel van overtuigd. Vergrijzing, uit de pan rijzende zorgkosten door allerlei dure behandelingen en specialisten. Maar hoe moet het dan wél? En hoe kunnen we daaraan bijdragen?

Het zijn grote vragen. Maar volgens hoogleraar sociaal-economische transities en directeur van kennisinstituut DRIFT Derk Loorbach kunnen we in de antwoorden wel allemaal een rol spelen. Stichting Lijn1 omarmt dit gedachtegoed al langer, het was ons startpunt bij de Leergang, het Innovatieprogramma en onze Masterclass. Loorbach begint zijn verhaal deze ochtend met een schets van het ontstaan van de huidige gezondheidszorg. ‘Dat stelsel sloot aan bij de vroegere problematiek en maatschappelijke omgeving van die tijd.’

gezondheidszorg als afvalverwerking

Het resultaat? Een kostbaar systeem, veel specialisten en een verdienmodel gebaseerd op ziekte en zorg, dat nog eens is versterkt door de marktwerking. Loorbach ziet zelfs paralellen met afvalverwerking. Overconsumptie veroorzaakt namelijk een groot afvalprobleem, waarna gespecialiseerde bedrijven zich inspannen om afval zo efficiënt mogelijk te verwerken. Ongezonde leefstijlen of –omstandigheden veroorzaken gezondheidsproblemen, waarna gespecialiseerde sectoren dit probleem kleiner maken.

Zo is een economisch belang ontstaan bij het in stand houden van een samenleving die afval en gezondheidsproblemen blijft produceren. Een vernieuwd systeem zou een fundamenteel ander vertrekpunt moeten hebben: minder overconsumptie, of gezondere leefomstandigheden. Dit valt niet altijd te rijmen met de belangen van de partijen die het dominante systeem vormen.

interessante tijd voor transitie

Toch kunnen er onder druk van andere maatschappelijke omstandigheden grote omwentelingen plaatsvinden. Een voorbeeld vanuit historisch perspectief? De afschaf van de paard en wagen naar het gebruik van auto’s. Die overgangsperiode kenmerkte zich door chaos en weerstand. Er speelden allerlei belangen van partijen die de situatie graag wilden houden hoe die was.

Volgens Loorbach is ook nu een heel interessante tijd voor transities, waarbij de coronapandemie de knelpunten in onze huidige systemen alleen nog maar duidelijker maakt. ‘De voelbare chaos creëert ruimte voor verandering.’ Zo'n grote systeemverandering is volgens hem een organisch proces. Toch verloopt het vaak wel volgens een bepaald model. ‘In eerste instantie zie je vaak dat mensen vooral vanuit het bestaande systeem dingen beter wil maken. Meer werkgroepen, meer protocollen, meer systeemgroei, nog hogere kosten.’

destabilisatie en chaos

Dat leidt volgens hem zeker niet tot een andere dominante structuur, die ontstaat buiten 'het systeem', maar juist tot uitstel van de fundamentele verandering die nodig is. Wanneer de nadelige effecten van het bestaande regime groeien, neemt de maatschappelijk druk om met nieuwe oplossingen te komen toen. Nieuwe systemen proberen hun vorm en weg te vinden, terwijl het oude systeem voor steeds meer problemen zorgt.

Dit alles gebeurt tegelijkertijd en dat betekent dat er destabilisatie kan ontstaan of zelfs chaos. Juist die chaos kan zorgen dat alternatieven in een versnelling belanden. Zo kan een oud systeem plaats maken voor het nieuw. Dat kan geleidelijk, schoksgewijs of - ook een optie - het oude regime rekt het bestaan tot problemen zo onhoudbaar zijn dat het na een grote crisis alsnog snel ineenstort.

leidende principes

Op weg naar 'een nieuw normaal' doorlopen we - soms gelijktijdig - verschillende fases, stelt Loorbach. Die van ombouw - welke bestaande systemen kunnen we aanpassen, bijsturen of anders inrichten?, opbouw - welke nieuwe initiatieven en modellen moeten meer ruimte krijgen?, afbouw - waar moeten we mee stoppen? - en tenslotte de toekomst: Wat zijn daar de leidende principes?

Aan ons klinkt de vraag welke ontwikkelingen of systemen uit de zorg we in welke fase plaatsen. Het bord vult zich razendsnel. Het is duidelijk, de deelnemers aan deze sessie hebben goed voor ogen waar het knelt en wat ze anders zouden willen. Zo moeten perverse financieringsprikkels om productie te maken weg. Er moet meer steun zijn voor wat mensen zélf willen. Gewenste leidende waarden als 'de mens centraal' en 'transformatie mindset over ziekte en gezondheid' verschijnen op het whiteboard. Maar weer die vraag: hoe dan?

belang van de voorlopers

Loorbach benadrukt het belang van de voorlopers en de kracht van het bij elkaar brengen van mensen met dezelfde visie. Want, zoals in vele sectoren, zijn er ook in de zorg steeds meer professionals die buiten de bestaande kaders experimenteren met alternatieven. Juist in die vernieuwende initiatieven, ontstaan vanuit mensen in plaats van organisaties, schuilt volgens Loorbach de motor van de verandering.

Om de transitie zijn weg te laten vinden, helpt het om binnen het bestaande systeem ook deze nieuwe initiatieven te faciliteren en te ondersteunen. Maar duwen en trekken in de richting die jij zou willen? Dat helpt niet, stelt Loorbach. ‘Het transitieproces moet organisch verlopen om echt tot een andere dominante structuur te komen. Anders creëer je alleen maar meer vertragende weerstand.' Hij lacht: 'Transitie is een oefening in Zen.’

Wendy Schneider - Programmamanager Haagse Aanpak Gezond Gewicht bij GGD Haaglanden

‘De bijeenkomst gaf mij veel energie. Ik vond het heel interessant om even uit te zoomen van de processen waar je zelf in zit. Alsof je er even boven zweeft. Dat geeft een breder perspectief. Het maakte voor mij ook duidelijk dat een gevoel van chaos er soms bij hoort. Je ziet dat er veranderingen gaande zijn, waarvan je soms ook denkt: ‘Waar moet dat heen?’ Het verhaal van DRIFT maakte duidelijk dat ook die chaos kan horen bij de fases van transitie naar een nieuwe structuur.'

systemen opgetuigd

'Het brengt ook duidelijk in beeld dat er veel systemen zijn opgetuigd die het moeilijk maken om te veranderen. Daarbij denk ik aan het financieringssysteem, dat vaak uitgaat van ziekte in plaats van gezondheid. Zelf probeer ik bijvoorbeeld kinderen op een gezond gewicht te houden, maar ondertussen vindt er nog wel volop marketing plaats van ongezonde producten. Dat zou ik natuurlijk heel graag anders willen zien. Gezonde voeding moet juist goedkoop en overal te koop zijn, in plaats van dat wat niet gezond is.'

cirkel van invloed

'Ik besef dat zoiets buiten mijn cirkel van invloed ligt, maar toch denk ik dat als we onze krachten kunnen bundelen we het verschil kunnen maken. Ja, de gedachte dat we dit samen moeten doen, is door deze sessie met DRIFT absoluut versterkt. We moeten elkaar meer opzoeken en elkaar hierin vinden. Want alleen samen kunnen we die beweging maken.’

Marjolein Oudshoorn - Programmamanager Gezond en Gelukkig Den Haag

'Het is een beetje cliché, maar ik vond het een inspirerende sessie. Met behulp van dit framework kan ik beter plaatsen in welke ontwikkeling we zitten en wat we daar met Gezond en Gelukkig Den Haag in kunnen betekenen. Binnen deze beweging hebben organisaties binnen het sociaal en medisch domein als doel een gezond en gelukkig leven voor iedereen in Den Haag bereikbaar te maken.'

gemeenschappelijke stip

'Derk vertelde over de verschillende fases van een transitie en hoe die allemaal tegelijkertijd kunnen spelen. Dat zie ik ook binnen de coalitie van GGDH. De rol van dit netwerk is denk ik vooral het bieden van een podium aan de nieuwe initiatieven die er al zijn, zodat deze zich verder kunnen verbinden en versterken. Ook biedt het netwerk een mogelijkheid om samen een gemeenschappelijke stip op de horizon te zetten. De theorie van DRIFT helpt om hier een scherper kader voor te creëren.'

concreet handelen

'Toch mag er - zoals ook gepland staat - nog wel een tweede sessie volgen. Daarin hoop ik meer te leren over hoe we binnen dit proces het beste kunnen handelen, op basis van wat we hebben geleerd over transities.'

Jenny van Velzen - Adviseur Stichting Lijn1

'Het gedachtengoed van DRIFT geeft mij bevestiging in de ideeën die ik al heb over de houdbaarheid van onze huidige systemen en hoe de maatschappij zich al stap voor stap beweegt naar nieuwe mogelijkheden en kansen. Om het zo verbeeld te zien in modellen, geeft me meer vertrouwen en lef om hieruit te handelen en om zelf actief mijn eigen rol hierin te verkennen. Als Lijn1-adviseur, maar ook als mens, moeder of moestuineigenaar. Want ieder mens is meer dan zijn professionele rol alleen, we moeten over al die hokjes en scheidslijnen heen leren kijken.'

vertrouwen

'Wat ik ook een heel treffende uitspraak vond: 'Transitie is een oefening in Zen'. Mij maakt die uitspraak duidelijk dat we niet moeten proberen te duwen en trekken, maar erop kunnen vertrouwen dat de beweging naar een ander systeem al gaande is. Dat betekent dat we onze rol kunnen pakken in het mede richting geven van de transitie en deze waar mogelijk te versnellen.'

beweging

'Op concreet niveau zou ik nog meer partners waarmee we binnen Lijn1 aan projecten werken, kennis willen laten maken met deze transitiegedachte. Ik denk dat dit zeker kan helpen om breder en groter te denken. Zo kunnen we meer in beweging krijgen met elkaar.'

Debby de Jongste - Directeur Lijn1

'Het gedachtengoed van DRIFT is niet nieuw voor Stichting Lijn1, maar ik blijf het verhaal inspirerend vinden. En het blijft waardevol met elkaar te kijken naar de transitie (x) curve. Waar zit jij met welk proces waarbij je betrokken bent? En wat betekent dit?'

loslaten

'Het maakte mij ook opnieuw weer even bewust van de maatschappelijke beweging waarin we met elkaar zitten. Waar maar weinig mensen enthousiast worden van chaos en het loslaten van het bestaande, terwijl we ook weten dat het huidige systeem op vele fronten niet meer houdbaar is. Of dit nu in het onderwijs of in de zorg is. Toch blijven we vooral investeren in het oude, omdat het nieuwe er nog niet is, nog onduidelijk is, of niet bewezen effectief.'

één lijn

'En voor je het weet verdoen we onze tijd aan het polariseren, omdat we vanuit deze verschillende perspectieven blijven vertrekken. Wat dit vraagt van ons allen? Het écht met elkaar in gesprek gaan! Over onze perspectieven en vooral ook over onze gedeelde leidende principes. Want een ding is zeker... alleen daarvanuit komen we weer samen op één Lijn.'

Wat is transitiekunde? Transitiekunde is de leer die zich verdiept in de wijze waarop gevestigde sociale structuren binnen een samenleving veranderen. Het verklaart de onderliggende oorzaken en de dynamiek die ertoe leidt dat dominante regimes vastlopen, onder druk komen te staan en structureel veranderen.