MVI North Sea Energy Lab sessie 3 Verslag | 13 april 2017 | REM Eiland | Amsterdam

Lees hier een korte beschrijving over het North Sea Energy Lab

Zo'n 50 genodigden namen deel aan de 3e Lab sessie van het MVI North Sea Energy Lab, op 13 april j.l. op het REM Eiland in Amsterdam. Begeleiding van de dag is in handen van Mariëtte Stolk (Reos Partners). Mariëtte verwelkomt de groep en licht het programma van de dag toe. Het ochtendprogramma staat in het teken van ‘spanningen op de Noordzee’, de middag heeft de focus op het ideaalbeeld, de toekomst waar we naartoe willen werken.

Doel van deze Lab sessie was het delen en verdiepen van inzichten en uitkomsten van het traject tot nu toe (de 'sensing' fase), en het verkennen van mogelijke oplossingsrichtingen binnen de drie werkgroepthema’s die zijn opgezet:

  1. Fysieke ontwikkelingen wind op zee, meervoudig ruimtegebruik en synergie
  2. Wind op Zee: co-eigenaarschap en draagvlak op land
  3. Governance van de Noordzee energietransitie

De dag wordt geopend met een korte film: Onder de Oppervlakte. Een korte film over de waarde en de toepassing van een ecocentrisch perspectief (het ecosysteem dat centraal staat) in de transitie naar een Noordzee als duurzame energiebron. Dit is een van de drie perspectieven is waarmee wordt gewerkt in het MVI North Sea Energy Lab. Het ecocentrisch perspectief, co-eigenaarschap, en co-governance zijn 3 ontwerpcriteria in het Lab voor maatschappelijke innovaties in de transitie van de Noordzee tot duurzame energiebron.

Reflecties – welke vragen roept de film bij je op?

  • Wind op Zee: mede- of tegenstander van ecologie?
  • Hoe ziet ecocentrisch beleid er uit?
  • Is ecocentrisch perspectief niet antropocentrisch + een welbegrepen eigenbelang?
  • Welk perspectief/-ven is het beste maatje van ecocentrisch?
  • Als besluiten al genomen zijn (bouw van windpark), hoe kunnen we dan achteraf ecocentrisch perspectief als uitgangspunt nemen?
  • Veel woorden en dromen zijn uitgesproken in kantoren (ipv aan/op zee). Wat doen we allemaal op de Noordzee dat ons leven zoals het nu is, mogelijk maakt? Comfort van nu (man in pak, met laptop op goed ingericht kantoor) vs. noodzaak en urgentie om het anders te doen.
  • Hoe kunnen we het ecocentrisch perspectief integreren met de (visie van de) visserij, die zich vaak zeer benadeeld voelen?
  • Kunnen we dit als Nederland alleen, of moeten we dit in Noord-West Europees perspectief zien?
  • Kunnen we het probleem meer zichtbaar maken? Dit om bewustzijn te creëren, vergelijkbaar met kappen van bos in de Amazone.
  • Ecocentrisch perspectief is ‘the only way to go’. Waarom maken we vooral beslissingen met onze linker hersenhelft? Waarom zien we de natuur niet als één en hetzelfde als onszelf? (een spiegel).

Martine Verweij (programma directeur MVI-Energie) heet de aanwezigen welkom en schetst de gezamenlijke uitdaging waar we voor staan.

Bas Weenink (Ministerie van I&M) geeft een toelichting over de huidige beleidsprocessen die lopen rondom de Noordzee.

Korte pitches van werkgroepen - plenair

Werkgroep A: Fysieke ontwikkelingen, meervoudig ruimtegebruik en synergie

Werkgroep A heeft zich bezig gehouden met het vraagstuk van fysieke ontwikkelingen, meervoudig ruimtegebruik en synergie. Bijvoorbeeld: Hoe kunnen wind op zee en duurzame visserij samengaan? Hoe kan wind op zee bijdragen aan natuurversterking? Kunnen opbouw van wind op zee en afbouw van gaswinning hand in hand gaan?

In maart heeft deze werkgroep een Learning Journey gemaakt naar de haven van Den Helder, gemeente Texel, vissers op Texel, en een duurzaam ondernemer op gebied van vis-vriendelijke getijdenenergie. Het video verslag van de Learning Journey:

Werkgroep B: Wind op zee: co-eigenaarschap en draagvlak op land

In Werkgroep B staat co-eigenaarschap en draagvlak centraal, met als vragen: Is participatie ook bij wind op zee wenselijk en mogelijk, bijvoorbeeld voor vissers en kustbewoners? En voor burgers in het algemeen? Wat kan de maatschappelijke meerwaarde van wind op zee zijn, bijv. voor kustprovincies?

De ochtendsessie van Werkgroep B stond in het teken van participatie, de middagsessie ging over meerwaarde van wind op zee voor de regio.

Co-eigenaarschap
Regionale meerwaarde

Werkgroep C: Governance van de Noordzee energietransitie

Werkgroep C heeft zich bezig gehouden met vragen rondom governance: Hoe laten we de Noordzee energietransitie goed verlopen, met aandacht voor alle belangen? Wat is er op dat punt te leren van Governance-theorieën en andere transities?

Uit de Sensing fase in het Lab tot nu toe komen ook een aantal generieke paradoxen en spanningsvelden naar boven:

Paradoxen en spanningsvelden

Parallelle sessies werkgroepen

Werkgroep A: Fysieke ontwikkelingen en synergie

We starten bovenop het dakterras van het REM eiland. Eelco Leemans (LMC) bespiegelt met ons over de verandering en ontwikkeling van energie, met uitzicht op de havens van Amsterdam. We zien de Houthavens – tot eind 19e eeuw werd hier ál het hout voor heel Nederland aan wal gebracht. We zien de Hemwegcentrale die stil ligt (er wordt vandaag actie gevoerd). De transitie naar een duurzaam energiesysteem vergt een enorme ruimteclaim: om de hoeveelheid energie van deze 1 GW kolencentrale op te wekken, voor zo’n 1 miljoen huishoudens, zijn straks 150-250 windmolens (van elk 4-6 MW) nodig. Dat maakt dat de energiewinning zometeen een heel stuk zichtbaarder zal worden in het landschap (zie ook dit recente artikel door Dirk Sijmons). We zien in de haven ook een paar offshore werkschepen liggen.

Werkgroep A aan het werk

Inhoudelijke aftrap, toelichting en dialoog:

Eelco Leemans licht toe welke opvallende thema's en uitspraken de werkgroep is tegen gekomen in de interviews (zie de slides).

De Noordzee raakt vol: steeds meer gebruiksfuncties op de Noordzee (zie deze kaart met huidig gebruik Noordzee). Vanuit het windmolenperspectief praten we dan concreet over de locaties die in beeld zijn voor Routekaart 2030, en op langere termijn de Doggersbank, maar ook de andere functies hebben een claim op de ruimte.

Dirk Sijmons (H+N+S Landschapsarchitecten licht de structuur toe waarbinnen de narratieven over de Noordzee zich beginnen te vormen: verleden - heden - toekomst.

Belemmeringen. Waar zitten de sectoren elkaar in de weg?

Werkgroepleden aan het woord (Arendo Scheurs, Guido Hommel, Rene Peters, Dirk Sijmons en Eelco Leemans): windparken zijn momenteel een no go area voor (grotere) vissersboten i.v.m. interconnectie kabels.

Rems Cramer (Visserij), Jip Vrooman (Stichting Noordzee) en Bas Weenink (Ministerie I&M, vanuit beleidsperspectief) geven een repliek op de beelden die gedeeld zijn.

Verdiepende dialoog: Wat zien we dat nog niet genoemd en besproken is? Vooral over waar de sectoren elkaar in de weg zitten.

  • Rems Cramer: er zijn zeker spanningen tussen gebruik: de visrijke gebieden zijn ook de aantrekkelijke gebieden voor windparken, want deze zijn ondiep. De Nederlandse kust is altijd ondiep geweest.
  • M.b.t. vis in de Noordzee: “wil je biodiversiteit, of wil je opbrengst? Ofwel: wil je veel soorten, of wil je commercieel interessante soorten?”
  • Er zijn synergiemogelijkheden tussen de olie & gas- respectievelijk de windsector: zowel voor het elektrificeren van nog opererende platforms op de Noordzee (dit scheelt enorme CO2-uitstoot) alsook het sluiten van platforms en mogelijk ombouwen tot ‘batterij op zee’, o.a. door conversie van stroom naar waterstof (power to gas), dat vervolgens kan worden opgeslagen in lege gasvelden als buffer, of via bestaande gasleidingen aan land kunnen worden gebracht. De olie- en gas sector heeft hiervoor wel helderheid nodig over de beleidsprioriteiten de komende 20-30 jaar.

De groep deelt met elkaar reflecties en observaties n.a.v. de dialoog:

  • “In plaats van belemmeringen in kaart brengen, willen we direct komen tot oplossingen. Misschien moeten we eerst echt stilstaan bij waar de pijn is?”
  • “De natuur krijgt steeds meer een stem – dat stemt mij hoopvol.”
  • “We hebben hier enorm veel kennis, maar 99% van de mensen heeft die kennis niet. Hoe gaan we dat gat overbruggen?”
  • “Hoe kun je werkelijk meerwaarde creëren in meervoudig ruimtegebruik? Waar is 1+1=3?”
  • “De dimensie tijd is essentieel om in beeld te hebben, met name om de relatie tussen olie & gas-platforms en wind op zee helder te krijgen. Het is wel geweldig complex”
  • “We moeten opties openhouden die we nu nog niet kunnen voorzien. Zeewier als energiebron? Waterstof? Nieuwe generaties of vormen van windmolens? Dit zijn allemaal onzekerheden in de tijd. Hoe geven we dat een plek?”
  • “Een meer fundamentele vraag: Hoe komen we van de mentaliteit “we moeten van alles met de Noordzee” naar het verlangen? Van waaruit gaan we samen creëren? Van het ontwarren van een puzzel naar ‘supergaaf’.”
  • “Waar en hoe kunnen we duurzame energie en duurzame voeding combineren?”
  • “Kunnen we los komen van ons eigenbelang?"
  • “Onderhuids voel ik ook pijn over de strategieën die niet meer houdbaar zijn. We zullen ook afscheid moeten nemen van het oude, naast het positieve van het nieuwe.”
  • “We zullen de spanningen zichtbaar moeten maken, er laten zijn, en erkennen.”
  • Er is een verschil tussen ecologie en natuurbescherming. Vanuit het motto “alles is overal en het milieu selecteert”, moeten we strategisch hier en daar elementen toevoegen .

Werkgroep B: Participatie in wind op zee

De ochtendsessie van Werkgroep B richt zich op participatie, de middagsessie focust op meerwaarde van wind op zee voor de regio.

Vraagstelling: Is (financiële) participatie bij WOZ-parken wenselijk? (a) voor betrokken groepen als vissers/kustbewoners? (b) en/of voor burgers algemeen? En zo ja, hoe zou je die vorm geven?

Manuel den Hollander vat de gehouden interviews in een korte pitch samen, waarbij hij een aantal tegenstellingen of spanningsvelden schetst. Mensen willen momenteel ‘eigen energie dichtbij’ hebben, maar wind op zee is ver weg, grootschalig. Hoe brengen we wind op zee dichterbij? Korte reacties hierop worden gegeven door Gerlach Velthoven (RESCOOP) en Jurjen Algra (Meewind). Dit geeft aanleiding tot een geanimeerde discussie over de vraagstelling. Hoewel er geen twijfel lijkt te bestaan over de wenselijkheid van participatie, zijn er verschillende meningen over de vorm en invulling ervan. Moet x% participatie in wind op zee door burgers bijvoorbeeld verplicht worden, en vastgelegd in beleid?

Reflecties plenair: Participatie kan wel wat beter (casus: aankondiging van de windparken op de Noordzee en aanlanding van stroomkabels, door overheid in plaatselijke krant in Castricum: kleine letters, veel jargon, kleine illustraties). Laten we het aan ontransparante inspraak over, of laten we burgers echt participeren? Willen we lijnen met gas, olie en kolen doorknippen, dan staan we voor een enorme uitdaging maar ook een evengrote kans.

Werkgroep C: Governance

In de ochtendsessie ligt de focus via een objectopstelling op de spanningen die we zien als het gaat om de energietransitie van de Noordzee, en dan specifiek de governance uitdaging hierbinnen. Na een korte inleiding op de drie vragen die tot nu toe zijn geïdentificeerd door de werkgroep governance, verkennen we met de aanwezigen in de ochtend, via een objectopstelling de huidige spanningen op het vlak van governance. Voor een uitgebreid verslag van deze sessie, inclusief de verschillende opstellingen: zie de bijlage.

Drie belangrijkste spanningen:

  1. Huidige ecologische grenzen zouden al in 2023 de wind op zee ontwikkeling stil leggen. Dit leidt tot grote consternatie bij o.a. Port of Den Helder en Gert-Jan Kramer (UU). “Het kan toch niet zo zijn dat we ‘dat wat we kunnen realiseren aan energieopwekking’, met als doel om klimaatverandering tegen te gaan, niet doen, of op Europees grondgebied, vanwege een paar Jan-van-Genten?” (interpretatieve quote – zie voor letterlijke transcriptie de bijlage).
  2. Top-down uitrol wind op zee – het patriarchale model nog wat extra aanzetten (en het huidige systeem in stand houden) – of: focus op gelijkwaardig verbinden – samen ontwerpen – ook de vissers betrekken bij keuzes voor locaties en functionaliteit parken? Ernst van Zuylen: "Er is een erg goed geregeld systeem (tender systematiek), daar komt een enorme ontwikkeling (groei) in, als je het blijft doen zoals we het nu doen, is het als een tapijt dat opstroopt en de weerstand doet groeien – bij wind op land was het zo, hoe harder je duwt, hoe meer de provincie gebieden gaat aanwijzen, hoe meer de weerstand groeit. In de jaren ’80 is de weerstand zeer effectief georganiseerd geraakt, door te blijven duwen."
  3. Huidige focus op kostenreductie doorzetten of maatschappelijke baten mee laten wegen? Annemette Jorgensen: "Hoe ga je de bredere maatschappelijke baten voor een gebied, meenemen in de berekening van de ‘cost of energy’? Wat als we zouden schuiven naar een berekening van de totale opbrengst per m2 (in termen van voedsel, energie, functionaliteit, natuurwaarde)? Additionele gedachte: misschien zou je in de huidige tender systematiek partijen wel moeten verplicht stellen, de tender aan te vragen met meerdere gebruikers, niet alleen wind operators." Ernst van Zuylen: "De afgelopen 10 jaar hebben we in het R&D veld met een kostenmodel gewerkt – maar nu staan we op het punt ons af te vragen: hoe kunnen we de waarde vergroten – hoe voegen we dat in het model toe?" Annemette: "Het risico van doorgaan op het pad van kostenreductie is dat je steeds meer het werken vanuit die maatschappelijke waarde onmogelijk maakt."

Middagsessies

Werkgroep A: Fysieke ontwikkelingen en synergie

De werkgroep wil de hypothese toetsen dat er twee belangrijke dilemma’s zijn te agenderen in het North Sea Energy Lab:

  1. Elke sector koloniseert zijn eigen stukje Noordzee vs. samenwerking in ruimte en tijd
  2. Ontginning van de Noordzee vs. natuurlijke processen dominant laten zijn.

De werkgroep observeert dat we als Nederlandse samenleving vooral in kwadrant 2 zitten, maar dat we eigenlijk naar kwadrant 3 willen.

Werkgroep B: Meerwaarde voor de regio

Hoe kunnen we de maatschappelijke meerwaarde van WOZ (wind op zee) voor kustregio’s/-provincies zo groot mogelijk maken?

  • Havens: hoe optimaal profiteren en samenwerken?
  • Duurzaamheidsopgave: bijdrage win op zee aan duurzaamheidsambitie provincies?
  • Betrokkenheid: van burgers en anderen, wat is nodig om die te vergroten?

Jan Coen van Elburg (Rebel Group) geeft de aftrap met een korte pitch op basis van de thema's die uit de 21 interviews naar boven kwamen (zie hier de slides).

Daarop werd gereageerd door Jacoba Bolderheij (Havenbedrijf Den Helder), Hans Erkelens (Provincie Zeeland) en Wouter Groenen (Provincie Z-Holland). Is een WOZ-park een aantal palen in zee of de motor voor een web van economische activiteiten met de kustregio? De deelnemers zijn heel duidelijk de laatste opvatting toegedaan. De regio is bezig met economische versterking, met werkgelegenheid creëren en met Energietransitie (integraal) en WOZ is daar een van de factoren in. Dat is iets anders dan denken vanuit wind op zee alleen.

Reflecties: wat is wat jou betreft de essentie van co-eigenaarschap en maatschappelijke meerwaarde voor wind op zee?

  • De essentie van co-eigenaarschap is eigen/samen verantwoordelijkheid nemen voor de eigen toekomst (als persoon/ organisatie/ sector/ regio) en voor de verduurzaming van energie.
  • Het is kansrijk en mooi dat WOZ een ontwikkeling is met veel positieve neveneffecten voor andere sectoren. De meerwaarde zit hem in het draagvlak voor de energietransitie, het meekrijgen van de bevolking
  • Als je kustregio’s een plek geeft in de energietransitie ontstaat draagvlak
  • Bewustwording van de burger is nodig, breder dan alleen over wind op zee. Gedragsverandering en bewustwording van duurzame leefstijl is ook belangrijk, en daar is een rol voor ons als overheid weggelegd.
  • De Noordzee is van 12 provincies, niet alleen van Rijkswaterstaat
  • Wind op zee is belangrijk voor de energietransitie, mits goed ingepast
  • Heel Nederland is een kustregio
  • Er liggen veel kansen, maar ook een enorme opgave die verder gaat dan PJ’s aan de regio’s toekennen
  • Er moet haast gemaakt worden met participatie en draagvlak. Het is te laat als alle windparken er staan. Alle methoden zijn nodig.
  • Gebrek aan volledige kennis mag niet vertragend werken
  • Denk gefaseerd, maar niet vanuit maakbaarheid. Denk niet dat je alles nu kunt bepalen. Het is een transitieproces. Creëer de juiste randvoorwaarden.

Reflecties plenair: Eigenaarschap en eigendom (niet alleen financieel) van wind op zee zijn essentieel voor regio’s. Betrek de regio’s meer bij de uitrol van wind op zee, want dat vertaalt zich in draagvlak. Er heerst een gevoel dat regio’s concurreren m.b.t. kennis en innovatie; dat kan efficiënter, bijv. door regio’s ieder hun specifieke rollen en kennisniche’s te geven.

Systeemintegratie: Daarnaast komt als 3e thema in Werkgroep B Systeemintegratie op tafel. Vanuit de kustregio’s is behoefte aan een visie over inpassing van de grote hoeveelheid wind op zee. Hoe komt die aan land, en waar? En in welke vorm? Netinpassing, power to gas (P2G) omzetting, opslag etc. Energy Valley ziet P2G omzetting in Eemshaven en waterstof-transport naar Europoort. AYOP ziet P2G omzetting in IJmuiden en een overgang naar duurzame economie in de haven. Provincie ZH ziet energieopslag in een eiland voor de kust en waterstof voor de Rijnmond industrie. Er groeit behoefte aan een systeemintegratie-visie. Stedin (Rick Heerink) voelt deze behoefte ook sterk. Wordt dat in het Programma Systeemintegratie geadresseerd? Kan het Lab initiatief tot een workshop nemen?

Werkgroep C: Governance

In de middag werkt Werkgroep C via een ideaalopstelling toe naar ideeën over interventies die nu van belang lijken.

Belangrijkste boodschap uit het ideaalbeeld:

  • We kunnen heel anders omgaan met de vissers. Die kunnen we veel meer betrekken. Ze plaatsen zichzelf vaak buiten de maatschappij. Wij plaatsen ze ook vaak in een bepaalde hoek. We moeten die afstand drastisch verminderen.
  • Het verbinden van allerlei partijen is super wezenlijk. Als alles met elkaar verbonden is, dan dragen we ook gezamenlijk de verantwoordelijkheid. En profiteren we allemaal (of we dragen samen de verliezen).
  • Geen herhaling van een oud systeem op land. Nu is onze kans om te voorkomen dat het oude systeem zich op zee herhaalt. Dat wind op zee een klein clubje industriëlen de mogelijkheid geeft om hun aandeelhouders grotere winsten te verschaffen. Wat als 17 miljoen mensen eigenaar zijn van de ontwikkeling op zee? Dat vereist een overheid met lef. De overheid is echt een sleutelpartij in deze. Zij beheerst de grondposities en kan afstappen van het mechanisme van pure opbrengstmaximalisatie, om vervolgens de opbrengsten maatschappelijk te verdelen (wat niet gebeurt; volgens een van de deelnemers).

Twee sleutelinterventies die worden gedefinieerd:

  1. Ontwerp-lab met jonge vissers: Jonge vissers willen iets. Laten we ze in een ontwerpatelier uitnodigen, met beleidsmakers, met ecologen, met kaartmateriaal; gericht op de vraag – kan het om vissers te betrekken bij selectie van gebieden en bij andere keuzes? En wat is er verder voor nodig om ze het gevoel te geven mede-eigenaar te zijn van deze ontwikkeling?
  2. Finance & RO Lab: Er zou een lab moeten komen; finance en RO. Gaat over landbezit. Dan zou er een tender uitgeschreven moeten worden zoals voor Borssele is uitgeschreven: schrijf maar in ‘collectieven’. Ga maar kijken of dat werkt. Kijk maar of er geld beschikbaar komt binnen de tijd die er voor gegeven is. Antoine Maartens (Urgenda): “Ik mag bij ASN geen voorstellen indienen voor minder dan een miljoen. Ik krijg geen rente meer op mijn spaarrekening omdat Triodos niet weet wat het met het geld moet doen. Dat soort partijen zouden samen met collectieven, kans moeten krijgen om een deel van de Noordzee te exploiteren. Eigenaarschap is cruciaal voor draagvlak van transitie. Anders gaat het mis.

Plenaire afsluiting

Reflecties

  • Wat heb je gehoord/gezien wat je nog niet wist toen je hier vanochtend binnen stapte?
  • Is er iets in de middag dat je heeft geraakt/ 'begeisterd'/ boos gemaakt/ ongerust gemaakt?
  • Vanuit jouw perspectief, is er iets vandaag niet gezegd wat er wel toe doet en van belang is voor dit vraagstuk?

Wat is één woord waarmee je naar huis gaat?

Vervolgstappen na het Lab

Leesmateriaal

Contactpersonen (voor meer informatie):

  • Christopher Baan (Reos Partners): baan@reospartners.com
  • Martine Verweij (MVI-Energie): verweij@greenbridges.nl

Report Abuse

If you feel that this video content violates the Adobe Terms of Use, you may report this content by filling out this quick form.

To report a Copyright Violation, please follow Section 17 in the Terms of Use.