DRIJFZAND OP DE HEI Hoe de financiële tekorten traditionele schaapherders de das om doen

‘Als er nu niets gebeurt, zullen herders stoppen. Dan verliezen we niet alleen die herder, maar ook hun kennis.’

Het merendeel van de traditionele schaapherders in Nederland zitten in financieel zwaar weer. Ze houden net het hoofd boven water, maar kampen met structurele tekorten. Ondanks dat het beroep van herder eind 2016 de status van immaterieel cultureel erfgoed ontving, zijn er nog geen structurele oplossingen voor de problematiek. Er zijn afgelopen februari kamervragen gesteld over de situatie waarin de herders zich bevinden. Ook is er hoop dat binnenkort meer geld beschikbaar komt, om het beroep in stand te houden. Een andere oplossing komt vanuit het Gilde voor deze beroepsgroep, die binnenkort zal starten met pilots om heideboerderijen in het Nederlandse landschap terug te laten komen.

Door: Eza Doortmont

Het gebrek aan munten en het verlies van kennis

De Nederlandse traditionele schaapherders kunnen financieel hun hoofd maar net boven water houden. De herders die ingezet worden voor het natuurbeheer op verschillende plekken in Nederland moeten elk dubbeltje omdraaien. Uit onderzoek van Alterra uit 2016, blijkt dat elke herder gemiddeld een tekort van 30.000 euro per jaar heeft.

Cultureel immaterieel erfgoed: de traditionele Nederlandse schaapherder

Traditioneel aan deze kuddes is dat de herder de schapen ‘hoedt’, ook wel scheperen genoemd, met minstens één hond. De kuddes lopen over de natuurgebieden en kiezen wat er gegeten wordt. De herder en zijn hond(en) lopen mee en sturen de kuddes naar specifieke plekken. Vaak heeft de herder meerdere honden om de kudde in het gareel te houden. De kuddes bestaan uit traditionele schapenrassen, die van oudsher erg goed zijn om voor natuurbeheer te gebruiken. ‘Het zijn de herders die de mensen kennen van een dagje wandelen op de hei’, zegt Marcel Silfhout, interim-voorzitter bij het Gilde voor traditionele schaapherders.

De traditionele schaapherder is in december 2016 uitgeroepen tot Cultureel Immaterieel Erfgoed. Een status die wordt gegeven aan dingen die in de Nederlandse cultuur geworteld zitten en van generatie op generatie overgegeven worden. Door het geven van deze status hopen ze tradities levend te houden en door te geven aan volgende generaties.

‘Het zijn de herders die de mensen kennen van een dagje wandelen op de hei’

Natuurbeheer / 3 soorten herders

De schaapherders worden in Nederland ingezet voor natuurbeheer. Dit natuurbeheer wordt zowel op heide- als graslandschappen gedaan. De kuddes begrazen de gebieden en onderhouden op deze manier de verschillende terreinen. De grootste opdrachtgevers hiervoor zijn zogenoemde TBO’s; terrein beheer organisaties. De grootste TBO’s, en daarmee de grootste opdrachtgevers van herders in Nederland zijn Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de Provinciale landschappen.

Om extra inkomsten te generen verkopen sommige herders vlees, wol en/of horens afkomstig van de schapen. Ook zorgen ze voor kennisverspreiding over het cultureel erfgoed van het traditionele herderschap in Nederland. Ook fokken ze traditionele rassen, om de beste genen in stand te houden en sterke nieuwe generaties schapen te produceren.

Er zijn drie soorten traditionele schaapherders in Nederland. De eerste soort is verbonden aan een stichting in eigen beheer. Deze stichtingen zijn gekoppeld aan één bepaald gebied en hierdoor heeft de herder gedurende het hele jaar voldoende begrazings-activiteiten. Soms zijn er nevenactiviteiten ondergebracht in die stichting en wordt er gewerkt met vrijwilligers of extra medewerkers. Een voorbeeld hiervan zijn de Herders van Balloo, waar Marianne van Duinkerken onderdeel van is. Marianne van Duinkerken: ‘Als ik hier alles alleen of alleen met Albert zou moeten doen, zou ik niet weten hoe we alle facetten van het bedrijf goed kunnen laten draaien. Het is fijn dat we met z’n tweeën zijn, maar de medewerkers doen ook ontzettend veel. Bijvoorbeeld in het wolatelier.’

Ten tweede zijn er zelfstandig ondernemers. Zij gebruiken een schaapskooi van een TBO. De TBO, bijvoorbeeld natuurmonumenten, is de grootste opdrachtgever. Daarnaast moet de herder nog losse begrazingsopdrachten binnenslepen via een aanbestedingssysteem. Dit is vaak lastig om te doen naast het werk met de schapen dat 365 dagen per jaar doorgaat. ‘Als er iets meer geld zou zijn, zou ik bijvoorbeeld kunnen investeren in een heftruck. Daarmee zou ik het hooi voor de schapen veel sneller kunnen verdelen. We zijn nu elke dag met twee mensen vier uur lang bezig het te verdelen over de kooi. Met heftruck doe je dat in je eentje in een uurtje.’

Als laatste heb je nog loonbedrijven, die herders voor een lager tarief in loondienst nemen. Deze loonbedrijven hebben een groot monopolie in handen op de markt van begrazingsopdrachten. Door de lage arbeidskosten maken zij het moeilijk om als zelfstandig ondernemer of stichting rond te komen. De combinatie van het grote monopolie en de lage kosten, maakt dat deze bedrijven vaak de opdracht binnenslepen.

‘De extra medewerkers doen ook ontzettend veel’

Financiële problemen

De financiële problemen van de traditionele herders ontstaan door twee dingen. Allereerst worden begrazingsopdrachten verdeeld via een aanbestedingssysteem. De opdrachten worden vaak gewonnen door de goedkopere niet gescheperde kuddes. En er ontstaat er een exploitatietekort door een structureel tekort aan inkomsten ‘Op de lange termijn zal dit verschillende herders de kop kosten’, denkt Maarten van Baaren, herder in de Achterhoek.

Landschapsbeheer valt na de decentralisatie in 2007 onder de verantwoordelijkheid van de provincie en niet meer onder die van het rijk. De herders vallen onder het SNL, het Subsidiestelsel Natuur en Landschap. De provincies betalen subsidies uit aan terreinbeherende organisaties waar de herders worden ingezet. Deze subsidie dekt echter alleen de kosten voor het natuurbeheer en niet voor de nevenactiviteiten die de herders bezighouden. Ook gaan niet alle begrazingsopdrachten via de grote TBO’s. Hierdoor ontstaat er een financieel tekort.

De TBO’s zijn heel duidelijk over deze manier van financieren. ‘Natuurmonumenten heeft als verantwoordelijkheid het natuurbeheer, niet het in stand houden van bedrijven die wij inhuren’, zo zegt André Westendorp, boswachter in de Achterhoek.

Naast het exploitatietekort functioneert het aanbestedingssysteem niet, zo stelt Raymond Schrijver in zijn onderzoek naar de gescheperde kuddes. Het huidige systeem zorgt ervoor dat gescheperde kuddes vaak misgrijpen tijdens het dingen om opdrachten. Vaak winnen de loonbedrijven het van de kleinere ondernemers. Hun arbeidskosten zijn lager en daardoor zijn ze aantrekkelijker voor de opdrachtgever. Ook wordt er steeds vaker gekozen voor herders die hun kuddes omrasteren, in plaats van er mee te lopen. ‘Hierdoor worden er minder arbeidskosten gemaakt.’ Doordat er gekozen wordt voor deze statische manier van beheer, zal het gebied anders begraasd worden. ‘Vaak komen deze herders niet uit de buurt en zijn ze dus niet bekend met het gebied. En er wordt vaak vergeten dat de herders in de regio beschikken over ontzettend veel kennis’, zo stelt Schrijver in zijn onderzoek.

Silfhout van het Gilde voor Traditionele Schaapherders: ‘Het Nederlandse volk vindt traditionele herders ontzettend mooi. Als het aan hen zou liggen, zouden de problemen allang opgelost zijn. Ook merken we dat het herderschap in trek is. Er is grote interesse in de nieuwe 2-jarige MBO opleiding tot Herder aan Helicon. Blijkbaar heeft het beroep toch iets romantisch’.

Kiezen voor

Ook de provincies kiezen niet altijd voor traditionele herders met hun kuddes. Volgens het onderzoek van Alterra uit 2016 wordt maar 1/5 van de mogelijke heidegebieden begraasd door deze kuddes en maar bij 1/10 van de graslanden wordt er gekozen voor een hoedende herder.

‘Het zijn schokkende cijfers’, zegt Silfhout. ‘Neem bijvoorbeeld de Posbank, boven Arnhem. Hier wordt alleen gekozen voor alternatieve methoden als plaggen, chopperen en maaien. In praktijk blijkt dit helemaal niet goedkoper.’ ‘De alternatieve manieren van natuurbeheer zijn ecologisch eigenlijk niet het beste’, zegt Westendorp. ‘Als je kiest voor gescheperde kuddes kies je voor veel geleidelijker beheer, waardoor er minder nuttigs kapot gemaakt wordt. Insecten blijven dan bijvoorbeeld gewoon leven.’

Oplossingen

Begin dit jaar startte het Gilde van Traditionele Nederlandse Schaapherders een crowdfund-actie om verschillende herders een financiële steun in de rug te geven. Ook stuurde ditzelfde gilde een brandbrief aan de Tweede Kamer. Nog net voor het verkiezingsreces werd er een motie aangenomen, waarin staat dat de traditionele herders meer steun kunnen verwachten vanuit het rijk en dat er gezocht moet worden naar een structurele oplossing.

Er zijn verschillende oplossingen mogelijk als het aan de mensen uit de sector ligt. Allereerst wordt er geopperd om het aanbestedingssysteem te veranderen en niet alleen naar het financiële plaatje te kijken. De keuzes moeten gebaseerd worden op onder andere de kwaliteit van de herder. Ook wordt er gekeken of het huidige SNL-systeem te veranderen. Door bijvoorbeeld geen subsidie uit te betalen per hectare, maar per schaap.

En er is een plan opgevat om te starten met ‘heideboerderijen’, een systeem waarin herders rendabeler kunnen werken. Alles wat de kudde produceert en consumeert, wordt rondom deze heideboerderij zelf geregeld. Zo zou de herder zelf het wintervoedsel voor de kudde kunnen verbouwen op een stuk land vlakbij het gebied en kan de mest gebruikt worden op omringende velden te bemesten. Ook kan de boerderij functioneren als cultureel centrum en kan de wol er bewerkt en verkocht worden.

Marcel Silfhout benadrukt: ‘Als er nu niets gebeurt, zullen heel veel herders moeten stoppen met hun vak. Dan gaat er ontzettend veel kennis verloren’.

‘Als er nu niets gebeurt, zullen heel veel herders moeten stoppen met hun vak. Dan gaat er ontzettend veel kennis verloren’.

CIJFERS

In het onderzoek van Alterra zijn voor het eerst kuddes cijfermatig uitgezocht. Hieronder infographics met deze cijfers.

In deze kaart alle locaties van de Nederlandse schaapherders

Door gebrek aan informatie is het niet duidelijk in hoeverre aangegeven herders gescheperde of omrasterde kuddes hebben. Ook is het niet altijd duidelijk of het gaat om begrazingsbedrijven of zelfstandige ondernemers.

Traditionele Nederlandse Schaapherders hoeden een aantal specifieke schapenrassen. Namelijk: Veluwse heideschaap, het Kempische heideschaap, de Schoonebeker, het Drentse heideschaap en het Groot heideschaap.

Ecologisch belang

Boswachter André Westendorp

Hier eten en daar wat vreten'

Radiofragment met boswachter André

Natuurbeheer met gescheperde kuddes wordt bewust ingezet op specifieke locaties. We spraken boswachter André Westendorp. Boswachter bij Natuurmonumenten in het gebied 'de Graafschap' in de Achterhoek. Hier graast onder andere de kudde van Maarten van Baaren.

André vertelt over het ecologische belang van de traditionele schaapskuddes en waarom zij precies ingezet worden voor natuurbeheer op de verschillende plekken in het land.

Waarom herder?

Je hoort niet vaak dat iemand herder wilt worden. Het is een vrij onbekend vak en zeker niet voor iedereen geschikt. Waarom koos Maarten ervoor herder te worden?

Herders hebben vaak discussie over hoe groot een kudde moet zijn om traditioneel genoemd te kunnen worden. Meestal bestaan de rendabelste kuddes uit zo’n drie tot zeshonderd schapen. In de zomer is de kudde iets groter en in de periode voor het aflammeren iets kleiner. Ook is het niet helemaal duidelijk wat de andere maatstaven zijn voor traditioneel herder. Ben je bijvoorbeeld wel traditioneel genoeg als je de kudde ’s winters in de kooi verblijft?

Marianne werd pas rond haar veertigste herderin. Waarom koos ze opeens voor die carrière?

Cultureel immaterieel erfgoed

Sinds december 2016 dragen de traditionele Nederlandse schaapherders de status van cultureel immaterieel erfgoed. Deze status wordt uitgegeven aan dingen die kenmerkend zijn voor Nederland. Ze moeten vallen onder één van de volgende categorieën: orale tradities, uitvoerende kunsten, sociale praktijken, rituelen en feestelijke gebeurtenissen, kennis en praktijken betreffende de natuur en het universum of traditionele ambachten. Bekende dingen die deze status eerder kregen zijn onder andere Sinterklaas en worstenbroodjes.

Fotobijschrift: Aelbert Cuyp, Schaapherder op de weide, circa 1650

Door het ontvangen van deze status hopen de werkende herders een traditie in ere te houden die diepe wortels heeft in de Nederlandse samenleving. Schaapherders zijn al sinds jaar en dag onderdeel van de vee-ambachten in Nederland.

Kamervragen

Naast dat het Gilde met verschillende partijen opzoek is naar een structurele oplossing, heeft het gilde bij de politiek aan de bel getrokken. In maart 2016 is het Alterra rapport aangeboden aan de Tweede Kamer. Staatssecretaris Martijn van Dam (Economische Zaken) belooft na het verschijnen van dit rapport om de schaapherders te steunen en mee te zoeken naar structurele oplossingen. Ook wil hij gaan kijken naar mogelijke samenwerking met het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Dit omdat het cultuurhistorische component in het werk van de herders een belangrijke rol speelt.

In december 2016 werden de herders uitgeroepen tot cultureel immaterieel erfgoed. Niet veel later start het Gilde voor Traditionele Schaapherders met een crowdfund-actie. Bij die crowdfunding, schreven zij ook een brandbrief aan de Tweede Kamer. In de Tweede Kamervergadering van 24 februari 2017 werden er Kamervragen gesteld door Kamerleden Jacobi en Leenders (PvdA) over de benarde situatie van de herders. De beantwoording van deze Kamervragen is inmiddels opgeschort en wordt op een later moment gedaan.

Heideboerderij

Als een van de oplossingen van het financieel probleem oppert het Gilde een systeem van heideboerderijen. Hieronder een schets hoe dat systeem werkt.

schets van Andreas Koopmann

Foto's | Video's | Tekst ©Eza Doortmont

Onderzoek: Alterra Wageningen | Nalezen? Dat kan hier.

Created By
Eza Doortmont
Appreciate

Credits:

Eza Doortmont

Report Abuse

If you feel that this video content violates the Adobe Terms of Use, you may report this content by filling out this quick form.

To report a Copyright Violation, please follow Section 17 in the Terms of Use.