Loading

lachgas Lennard Vader-Luka Balendonck

Na drie jaar is er eindelijk genoeg geld om het lachgasverbod te realiseren. Demissionair minister Ferd Grapperhaus meldde dit op 2 oktober in een brief aan de Tweede Kamer. Het gaat om 14 miljoen euro, die de politie nodig heeft om het verbod te kunnen handhaven. Dit was door een geldtekort eerst niet mogelijk, waardoor de wetswijziging al meermaals uitgesteld is (het Parool). Met het beschikbaar stellen van het geld kunnen er nu volgende stappen ondernomen worden om het wetsvoorstel in het voorjaar van 2022 in te voeren.

Waarom is er een verbod op lachgas nodig en wat is er in de afgelopen drie jaar allemaal gebeurd?

Uitzondering

Lachgas wordt ook op andere manieren gebruikt. Zo wordt er in de horeca slagroom mee geklopt en gebruiken ze het in de zorg om mensen onder narcose te brengen. Voor hen geldt het verbod niet. Groothandels mogen de slagroompatronen dus maar aan een beperkte lijst van bedrijven verkopen in bepaalde hoeveelheden. Hieronder een nadere uitleg van rijksoverheid.nl

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Uitstel

'Het wetsvoorstel is vervolgens op 12 juni 2020 openbaar gemaakt voor internetconsulatie', laat Emilie Westerouen van Meeteren, woordvoerder van Staatsecretaris Paul Blokhuis, weten. Dit betekent dat iedereen erover mee kan denken en erop kan reageren. Er kon tot 10 juli 2020 gereageerd worden en het streven was om het verbod op 1 januari 2021 in te laten ingaan. Echter waren er veel meer reacties dan verwacht, dus duurde het veel langer om te verwerken, meldt RTV Noord. Ook speelde corona een rol in de vertraging van de doorvoering.

Uiteindelijk zijn alles reacties verwerkt en ligt het voorstel klaar. Maar toch kon het nog steeds niet doorgevoerd worden. Waarom? Westerouen van Meeteren licht toe: 'om een verbod in te voeren, is er handhaving nodig. Die handhaving wordt door de politie gedaan, dus moet er ook genoeg geld beschikbaar zijn bij het ministerie van Justitie & Veiligheid. Dat geld was er niet. Voor de volksgezondheid is het in ieder geval van belang dat het voorstel doorgevoerd wordt.'

Waar het Nationaal Vergiftigingen en Informatiecentrum (NVIC) in 2017 48 meldingen van gezondheidsklachten na gebruik van lachgas registreerde, waren dit er in de eerste helft van 2019 al 67. In ongeveer 30% van de gevallen had de gebruiker last van neurologische klachten, blijkt uit een rapport van het UMC Utrecht. 

Prioriteit

Toch zou de doorvoering van het verbod een prioriteit moeten zijn, vindt Martha de Jonge van het Trimbos-instituut. Het gebruik van lachgas is heel erg gestegen en de risico's worden volgens haar veel te veel onderschat. 'Lachgas wordt ook door jonge jongeren gebruikt. Dat komt omdat het middel heel makkelijk te verkrijgen is. De leeftijd waarop jongeren beginnen met het gebruik van lachgas ligt veel lager dan de startleeftijd bij andere drugs. Dat is problematisch.' Volgens de Jonge is de overgang van geneesmiddelenwet naar warenwet een hele grote aanleiding geweest naar de grote stijging in het gebruik. 'Zodra je iets beschikbaar maakt, neemt het gebruik toe, dat hebben we wellicht onderschat.'

Criminoloog Ton Nabben vult aan: 'Waar enkele jaren geleden slechts gebruik werd gemaakt van kleine ampullen, hebben we door de jaren van dichtbij kunnen meemaken hoe dat is veranderd in hele lachgastanks voor ieder persoon. Vaak zelfs meer dan één. Als het volume per persoon toeneemt, dreigt er een ontsporing of in ieder geval nóg een versnelling in gevallen.'

'Ik denk wel dat er met de invoering van de wet maar op kleine schaal illegaal lachgasgebruik plaats zal gaan vinden. Als je voor de eerste keer lachgas wilt doen, is de stap veel groter als het illegaal is en wordt het minder snel gedaan', vertelt de Jonge, daarbij doelend op de startdrempel onder jongeren.

Verslavend

In 2019 had 10% van de scholieren (12-16 jaar) ooit lachgas gebruikt. Sinds 2015, een jaar voordat lachgas van geneesmiddelenwet naar warenwet ging, is het ooit-gebruik van lachgas onder studenten van het MBO en HBO gestegen van 20% naar 30% in 2019 (Trimbos). Het gebruik onder jongeren is wat Daniëlle Ketelaars, werkzaam bij de verslavingszorginstelling Novadic-Kentron, zorgwekkend vindt. Zij vertelt in onderstaande video over haar ervaringen binnen haar werk.

Uit een afgenomen enquête blijkt dat 27 van de 45 mensen geen lachgas meer zal gaan gebruiken als het illegaal is. Van de 45 zijn er 18 mensen die dit wel nog van plan zijn. Dit zijn de redenen erachter:

Lokaal

Omdat de landelijke wetswijziging op zich liet wachten terwijl de cijfers van incidenten en overlast opliepen, besloten gemeentes in Nederland zelf het heft in handen te nemen via de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). De APV gaat altijd in op regelgeving rondom openbare orde en veiligheid, dus ook het wel of niet verbieden van onbedoeld recreatief gebruik van lachgas. Uit een inventarisatie van de NOS in maart 2021 bleek dat de helft van de Nederlandse gemeentes lachgasgebruik al heeft verboden binnen hun eigen regeling.

Zo ook in Tilburg, sinds juni 2021. Ineke Couwenberg is raadslid van het CDA in Tilburg en geeft een kijkje in de handhavingsregeling op dit moment: 'Hoe jammer het ook is, veel dingen die verboden zijn, wordt niet op gehandhaafd. Zo ook op het verbod op lachgas. Ik denk ook niet dat je verschil kunt zien, en als je aan de burgemeester vraagt of er al bekeuringen uitgedeeld zijn, dat het antwoord nee zal zijn. Je hebt natuurlijk maar een beperkte capaciteit aan politie in je stad. Je kunt dan de vraag stellen; hoe realistisch is het dat als je weinig capaciteit hebt, je daadwerkelijk gaat handhaven op mensen die lachgas gebruiken?'

Ferd Grapperhaus, minister van justitie en veiligheid en tevens een van de aanjagers van de wetswijziging, benoemde dit gat in capaciteit in een antwoordbrief naar aanleiding van het opnieuw uitstellen van de invoering van het lachgasverbod. De vragen kwamen van een 'woedende' Mirjam Bikker, kamerlid namens de ChristenUnie.

Ferd Grapperhaus

Onvrede ondanks vreugde

Hij zei het volgende: "Dat een lokale aanpak voor lachgas onvoldoende slagvaardig is, is één van de redenen waarom wij een wijziging van het Opiumwetbesluit hebben voorbereid. We zijn absoluut bereid om over te gaan tot een landelijk verbod, maar kunnen dat door gebrek aan financiële dekking nu niet doen.” Oftewel; Grapperhaus was er van op de hoogte dat gemeentes niet tot nauwelijks handhaafden op het verbod via APV, maar kon schijnbaar nog altijd geen haast zetten achter het regelen van voldoende handhaving zolang er geen geld werd vrijgemaakt. Dat viel ook het CDA en de ChristenUnie op. Zij dienden daarom in de zomer een motie in die het kabinet opriep om op korte termijn extra en structureel geld vrij te maken. Deze werd op de laatste Kamerdag met brede steun aangenomen.

De tekortkoming aan financiële dekking kreeg op 2 oktober wat meer context, toen in het AD bekend werd dat de politie dit jaar afstevent op een begrotingstekort van ruim 150 miljoen. De politie zou deze miljoenentekorten te wijten hebben aan onvoorziene kosten. Zo investeerden ze extra in cybersecurity, personeelszorg en het opruimen van drugslabs en drugsafval.

Een paar dagen geleden, op 4 oktober, kwam de langverwachte kamerbrief naar buiten waarin Grapperhaus 'eindelijk' met groen licht komt en meldt dat er geld is vrijgemaakt om het lachgasverbod te kunnen handhaven. Het bedrag - 14 miljoen wat beschikbaar is gemaakt voor de politie - maakt deel uit van het half miljard dat op Prinsjesdag is toegezegd om ondermijnende criminaliteit beter te bestrijden. Hartsikke goed nieuws, maar hoe staat deze verandering in verhouding tot de benoemde tekortkomingen bij de politie?

Dick Harte, directeur bij de Nederlandse Politiebond, laat zijn licht schijnen op de veranderingen en spreekt onvrede uit: 'Zaken zijn gewoon nog niet op orde. Het klinkt heel goed politiek als de regering zegt ‘hier hebben jullie zoveel miljoen’, maar in de werkelijkheid is het zo dat we moeten roeien met de riemen die we hebben. Er is op dit moment bij de politie een onderbezetting in mankracht, iets wat écht niet in één, twee of drie jaar opgevuld kan worden. Als het kabinet geld vrijmaakt voor een X-aantal mensen zeggen ze "dit vinden wij wel genoeg voor de politie en daar moeten ze het maar mee doen." Het kabinet heeft het aantal mensen wat deel kon nemen aan de politieopleiding verlaagd - anders kom je niet bij de politie - en daarnaast gaan de babyboomers massaal met pensioen, hierdoor hebben we tot 2025 gewoon te weinig mensen onder wat de politiek betaalbaar heeft gemaakt. Dus het is een beetje schone schijn, eerlijkgezegd. Voorjaar 2022 is niet realistisch en ik baal van het politieke besluit. Desalniettemin is een verbod natuurlijk wel nodig.'

Verhouding tot 'de rest'

Dat lachgas op de Opiumwet zal komen is nu wel duidelijk, maar is het ook terecht? Het risicobeoordelingsrapport van het Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM) uit 2019, waar de wetswijziging ook op werd gebaseerd, zet lachgas naast drugs die al lang in de Opiumwet zijn opgenomen. De resultaten daarvan zijn opvallend te noemen, lachgas zou absoluut niet onderdoen voor de drugs die al jaren illegaal zijn. Het zou een totaalscore van 6,7 op een schaal van 16 krijgen. In onderstaande tabellen zijn de resultaten te zien.

De risico's van lachgas op het gebied van veiligheid
De risico's van lachgas op het gebied van volksgezondheid
De algemene risico's van lachgas in vergelijking met illegale drugs

Uit de stelligheid van Nederlandse politiebond-directeur Dick Harte, de resultaten van de afgenomen enquête en de voorzichtige voorspellingen van verslavingsarts Daniëlle Ketelaars en Trimbos-medewerker Martha de Jonge valt op te maken dat er niet met zekerheid gezegd hoe het daadwerkelijke verbod uit gaat pakken en of volledige handhaving überhaupt mogelijk is, afgezien dat het hoe dan ook speculeren blijft natuurlijk. Wel is een meerderheid er unaniem over eens dat het veranderen van de startdrempel door het illegaal maken van onbedoeld recreatief gebruik doorslaggevend kan zijn om het aantal incidenten en gevallen te verminderen. Paul Blokhuis zei in dat 2019 dat het 'voor eens en altijd moet duidelijk zijn dat dit een erg schadelijke stof is, die niet voor recreatief gebruik is.'