De voetafdruk van de veganist

Door: Eelke Bakker, Maaike van der Hoek en Stella Vrijmoed

Het veganisme krijgt in Nederland de laatste jaren steeds meer aanhangers. Het feit dat de veehouderij de grootste milieuvervuiler in de wereld is, dringt langzaam door tot de Nederlandse bevolking. De berichten en beelden die vorige week verschenen van het varkensslachthuis in België, hebben de vleesindustrie bovendien geen goed gedaan.

Als je geen vlees en ook geen andere dierlijke producten meer wilt eten, wat blijft er dan over op je bordje? En, minstens zo belangrijk: is dat plantaardige eten dan wel zo duurzaam en verantwoord?

Vanavond op het menu: quinoa met avocado en amandelen, geserveerd met een sojaburger gebakken in kokosolie. Geen vlees, geen ei, geen melk, geen kaas. Waar komen deze producten vandaan en hoe worden ze verbouwd en bewerkt?

Afstand

Veel veganistische producten komen niet uit onze achtertuin. Ze worden geïmporteerd vanuit de hele wereld. Deze import is de afgelopen jaren gestegen om aan de vraag van de consument te voldoen.

De landen in de afbeelding zijn de landen van waaruit Nederland deze producten het meest importeert. De afstand die deze producten bij elkaar afleggen is nog langer dan een rondje om de wereld.

Afstand van plantage tot Groningen

Quinoa

Het zaadje van de quinoaplant dat al duizenden jaren geleden door de Inca’s werd verbouwd en genuttigd, steeg de afgelopen vier jaar enorm in populariteit in de Westerse wereld. Was het gewas vijf jaar geleden nog relatief onbekend, nu staat quinoa zelfs in de Schijf van Vijf. Quinoa is glutenvrij, vezelrijk en heeft een hoog eiwitgehalte. Een goede vleesvervanger dus.

Door de stijgende vraag schoot ook de prijs van quinoa omhoog. De boeren in Zuid-Amerika, die het gewas generaties lang zijn blijven verbouwen, profiteerden hiervan. Ze kregen een betere prijs voor hun product en konden investeren in hun bedrijf.

Vanwege de hoge voedingswaarde en de toen nog lage prijs, was quinoa voor de armere bevolking in landen als Peru en Bolivia de belangrijkste voedingsbron. Maar toen ook de consumentenprijs steeg, konden deze mensen hun quinoa niet meer betalen.

Door deze grote vraag zijn veel andere landen in de wereld ook quinoa gaan verbouwen. Rens Kuijten nam met zijn bedrijf Dutch Quinoa Group (DQG) die taak in Nederland op zich. Wetenschappers van Wageningen University & Research ontwikkelden in samenwerking met DQG een quinoasoort die ook in het West-Europese klimaat kan groeien.

Door zijn werk komt Kuijten in contact met meerdere telers, universiteiten en exporteurs, ook in Zuid-Amerikaanse landen. Dit netwerk houdt hem continu op de hoogte van de gang van zaken in quinoaland.

In Nederland staan alle telers onder controle van de overheid en elkaar. De boeren in Zuid-Amerika leven in een andere cultuur. “Waarden en normen liggen daar op een totaal ander niveau”, zegt Kuijten. “Er is daar geen regelgeving of controle.”

Dit betekent bijvoorbeeld dat er niet gecontroleerd wordt op het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen. In Nederland is het bij de quinoateelt nog niet toegestaan om pesticiden te gebruiken. De Nederlandse quinoa wordt daarom technisch gezien biologisch geteeld.

Ingenieur Ruud Timmer van Wageningen University vertelt dat de quinoa uit Zuid-Amerika de bittere stof saponine in de zaadhuid heeft. Deze quinoa wordt daarom eerst gewassen en gepolijst. Het toxische afvalwater wordt vaak gedumpt in de natuur.

Door het kruisen en selecteren van rassen hebben de wetenschappers in Wageningen een quinoaras ontwikkeld dat geen saponine in de zaadhuid heeft. Hierdoor hoeft Nederlandse quinoa niet gewassen te worden en dat bespaart water. Bovendien blijft de vezelrijke zaadhuid nu behouden. “Zo heb je een volkoren quinoa”, zegt Timmer.

Rens Kuijten gelooft in de duurzaamheid van het lokaal produceren en consumeren van quinoa. Voor de kringloop van mineralen en voedingsstoffen is het bovendien belangrijk dat een geoogst product niet geëxporteerd wordt. Dit voorkomt bodemuitputting. Ook wisselteelt is hierbij belangrijk: het verbouwen van verschillende gewassen zorgt ervoor dat de bodem vruchtbaar blijft.

Quinoa is een gewas dat goed tegen droogte kan. In Nederland valt er genoeg regen om quinoa te laten groeien. Alleen in een hele droge zomer worden de akkers bewaterd. Hoeveel dat precies is, en hoe dat in Zuid-Amerika zit, is ons niet bekend.

Kokosolie

Steeds vaker wordt er in kokosolie gebakken. Kokos doet denken aan de tropen, witte stranden en de zon. En die geur en smaak heb je dan lekker in huis. Kokosolie wordt pas olie als het warmer wordt dan 27 graden. Als je het koopt is het dus een harde substantie en eerder kokosvet. Maar waar komt dat vet eigenlijk vandaan?

De bruine, harige kokosnoot die wij zo goed kennen, is eigenlijk het zaad van de kokosnoot. Dit zaad zit binnenin de echte kokosnoot, die groen en glad is. De kokosnoot in de winkel is dus maar een deel van de hele vrucht. De noten worden handmatig of door getrainde apen uit de bomen gehaald.

De buitenste korst wordt er afgehakt en de noot wordt gekloofd en in de zon gelegd om te drogen. Het witte vruchtvlees heet kopra als het gedroogd is. Van kopra kun je kokosolie maken. Door het persen van kopra komt er olie uit, dit stolt op kamertemperatuur en is dan kokosvet.

Voedseldeskundige Monique van der Vloed deed onderzoek naar de productie van kokosolie. Ze ontdekte dat kokosolie ook veel wordt gebruikt in de farmaceutische industrie. Het afval dat hierbij overblijft wordt goedkoop ingekocht en verwerkt. “Massaproducenten kopen deze afvalkokosnoten”, zegt Van der Vloed. Deze beschimmelde kokosnoten zijn vele malen goedkoper dan verse kokosnoten. Het bewerkingsproces zorgt ervoor dat ze er weer uitzien als nieuw. Door het bewerken verdwijnen echter ook alle voedingsstoffen uit de kokosnoot.

Bron: Monique van der Vloed

"Kokosolie wordt bewerkt omdat de consument graag witte kokosolie wil", meldt van der Vloed. Wil je zeker weten dat je niet deze kokosolie koopt, dan kun je volgens Van der Vloed het beste zoeken naar kokosolie in glazen potten. “Als de kokosolie spierwit is, is het gebleekt. Gezonde kokosolie heeft een lichtgrijze tint.”

De meeste kokosolie komt uit de Filipijnen (54%), maar Nederland importeert ook veel kokosolie uit Maleisië (17%) en Indonesië (9,4%).

Waar haalt Nederland kokosolie vandaan? Bron: OEC 2015

Als we spreken over het waterverbruik bij het produceren van voedsel denken we vaak aan vlees. Maar op de tweede plaats staan plantaardige oliën en vetten. Zij zijn verantwoordelijk voor 17% van de voetafdruk in het gebruik van water. Om het wat dichter bij huis te halen: 1 lepel olie of boter staat gelijk aan 60 liter water.

We kunnen niet alle oliën over één kam scheren. De planten van oliën die uit Noord-Europa komen zoals raapzaadolie en maisolie verbruiken minder water dan de planten van (sub)tropische oliën. Kokospalmen zijn zeer dorstig en kunnen zorgen voor waterschaarste en verwoestijning.

Avocado

Ook de consumptie van avocado’s is de afgelopen jaren enorm toegenomen. In 2010 werd er ruim 18.000 ton avocado’s in Nederland geconsumeerd, in 2015 was dat aantal volgens statistieken van het CBS al opgelopen naar 35.000 ton.

De vrucht bevat veel onverzadigde vetten en Vitamine E en wordt daarom vaak toegevoegd aan veganistische maaltijden. In salades, in wraps of op brood, de avocado is overal. Volgens zowel de Consumentenbond als het Voedingscentrum past het product prima binnen een gevarieerd dieet. Maar, hoe duurzaam is de avocado eigenlijk?

Wereldwijd is Mexico de grootste producent en exporteur van avocado’s. In 2011 maakte de Wereldbank bekend dat de avocadoteelt in Mexico een grote impact heeft op het milieu en leefomstandigheden voor boeren in het land. Dit komt doordat de teelt geconcentreerd en intensief is in een aantal gebieden zoals de staat Michoacán. Bestaand dennenbos in de regio werd uitgedund om plaats te maken voor avocadoplantages. De druk op lokale waterreserves bleek bovendien groot. Daarnaast verslechterde de situatie door de aanwezigheid van lokale drugskartels.

Hoewel dit de verhalen zijn die de media keer op keer vertellen, is het belangrijk om te weten dat slechts 3,2% van de Nederlandse geïmporteerde avocado’s uit Mexico komt. Het merendeel komt uit Peru (32%), Chili (23%) en Zuid-Afrika (11%), waar de gevolgen voor het milieu en de bevolking niet zo groot zijn als in Mexico, doordat de avocadoteelt er minder intensief is.

Wel verbruiken alle avocados veel water. De watervoetafdruk van avocadoteelt is ruim 1981 liter per kg. Dit betekent dat de teelt van één avocado (+/- 200 gr) ongeveer evenveel water gebruikt als een douchesessie van vijftig minuten.

Graphic gebaseerd op informatie van Water Footprint Network

De Nederlandse onafhankelijke organisatie Questionmark vergelijkt en onderzoekt de duurzaamheid van de producten in onze schappen. Uit hun analyse blijkt dat alle avocado’s slechts een vijf krijgen voor milieuvriendelijkheid op een schaal van tien. Dit komt voornamelijk door de grote watervoetafdruk.

De sociaal-economische impact van de avocado teelt op de landen van herkomst verschilt per land. Hoewel de situatie minder extreem is als in Mexico, blijven de werkomstandigheden van boeren in landen als Peru en Chili moeilijk. “Het land van herkomst maakt vaak een groot verschil, omdat arbeidsomstandigheden zo verschillen”, zegt Charlotte Linnebank van Questionmark.

In Peru en Chili maken werknemers over het algemeen bijvoorbeeld langere dagen en krijgen ze minder vaak vaste contracten aangeboden, blijkt uit onderzoek van de ILO (International Labour Organization). “Werkloosheid is vooral hoog gedurende de winter, juist wanneer de kosten voor levensonderhoud het hoogst zijn”, meldt ook de IAF (International American Foundation)

Avocado’s uit Peru krijgen van Questionmark gemiddeld een vier wanneer het gaat om mensenrechten, avocado’s uit Chili een vijf, en avocado’s uit Spanje gemiddeld een zes.

Amandelen

Amandelen. Een voedzaam tussendoortje en een eiwitrijke aanvulling op je veganistische maaltijd. Maar voordat je een handje gepelde amandelen eet, heeft de noot al een behoorlijk lange weg afgelegd.

Gepelde amandelen komen meestal uit Californië. De staat teelt 80% van alle amandelen in de wereld. De import van amandelen die gepeld zijn, vers of gedroogd, komt uit de Verenigde Staten (64%). Vervolgens uit Spanje (13%) en Australië (7%).

Waar haalt Nederland amandelen vandaan? Bron: OEC 2015

De amandel is een steenvrucht en groeit aan een loofboom. De noot zit in een hard omhulsel en wordt gepeld, gedroogd en gewassen voordat hij in de schappen ligt. Als je een blanke amandel hebt, dan heeft de boer ook het velletje om de amandel verwijderd.

De amandelboom heeft veel ruimte nodig. Eén van de negatieve bijdragen van amandelteelt aan het milieu is daardoor het landgebruik. Omdat het om vele hectares gaat, betekent het ook dat er meer water en kunstmest door de boeren wordt gebruikt.

Qua klimaatbelasting is het eten van noten nog altijd beter dan het eten van vlees. Het waterverbruik daarentegen is erg hoog bij het produceren van noten als amandelen en kan worden vergeleken met het watergebruik bij vlees. Voor één amandel is vier liter water nodig. De productie van 100 gram amandelen kost evenveel water als 100 minuten douchen.

Het gebruik van water voor deze boomgaarden zorgt in sommige gebieden voor een watertekort. Californië heeft de laatste jaren last van droogtes die de staat al tijden niet gekend heeft. Volgens het Voedingscentrum ben je duurzamer bezig als je voor een vleesvervanger op basis van peulvruchten kiest.

Soja

De sojaboon is een bekende onder vlees- en zuivelvervangers. Deze peulvrucht zit verwerkt in tal van producten. Waar de soja die je eet vandaan komt, hangt af van welk product je eet. Als je tofu eet, dan bestaat er een grote kans dat de soja die erin zit uit Zuid-Amerika komt. Drink je sojamelk van Alpro dan komt de soja waarschijnlijk uit Canada, Frankrijk of Nederland.

Waar haalt Nederland soja vandaan? Bron: OEC 2015

Daarnaast wordt soja gebruikt als voedsel voor varkens en koeien die bestemd zijn voor de vleesconsumptie. In landen als Argentinië moeten grote gebieden regenwoud worden gekapt om op deze schaal soja te telen. De Keuringsdienst van Waarde maakte er maar liefst drie afleveringen over.

Op de site van Questionmark lezen we ook dat de grond van een sojaplantage wordt besproeid met chemicaliën. Niet alleen het milieu lijdt hieronder, maar ook de lokale bevolking kampt met de gevolgen. Het kappen van bos gebeurt namelijk vaak onder slechte omstandigheden en is een zware klus.

Gekapt Amazonewoud. Bron: Ketnet

Ontbossing gebeurt niet onder toeziend oog. De afgelopen jaren heeft de Braziliaanse overheid honderden mensen moeten bevrijden van slavernij. Hieronder ook vele kinderen.

Bovendien wordt er gebruik gemaakt van pesticiden met als gevolg dat de bevolking met gezondheidsproblemen kampt. Wetenschappers ontdekten dat onder de inwoners die langs de sojavelden in Argentinië wonen, tot vijf keer vaker kanker voorkomt dan gemiddeld.

Vooral in Argentinië en Brazilië wordt veel soja geteeld. Deze soja is genetisch gemanipuleerd. Dit houdt in dat de soja door de mens bepaalde voordelige eigenschappen toegediend heeft gekregen. De soja kan daardoor bijvoorbeeld goed groeien terwijl onkruid bestreden wordt.

In Europa mogen gewassen niet genetisch gemanipuleerd worden. “Er heerst een soort angst onder de consument”, vertelt Ruud Timmer van Wageningen University. “Mensen willen weten wat er gebeurt als je langere tijd genetisch gemanipuleerde soja eet.” Volgens Timmer is deze onzekerheid de reden dat we in Europa geen genetisch gemanipuleerde gewassen willen eten.

Toch is de kans groot dat we wel eens genetisch gemanipuleerde soja eten. Nederland importeert namelijk niet alleen soja uit Europa, maar ook uit Zuid-Amerika. Daarnaast eten vleeseters vaak dieren die genetisch gemanipuleerde soja eten. “Sommige mensen checken of het dier deze gemanipuleerde soja heeft gegeten voordat ze het kopen”, zegt Timmer. Toch vindt hij dat niet nodig. “Er is veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de gevolgen van het eten van gemanipuleerde gewassen en daar komt niets uit”, zegt Timmer.

Als je geen genetisch gemanipuleerde soja wilt eten kun je dus beter soja kopen die in Europa is geteeld. Dat daar vraag naar i,s merkt ook Henk Vermeer van Agrifirm, een coöperatie van Nederlandse telers en veehouders. “In 2013 waren er 10 telers van soja in Nederland met ongeveer 100 hectare aan landbouwgrond. Inmiddels zijn er 70 telers en we verwachten dat zij in 2017 ongeveer 350 hectare grond gebruiken voor het telen van soja.”

Geen food zonder footprint

De productie van veganistisch voedsel eten laat ook zijn voetsporen achter. De ene afdruk weegt zwaarder dan de andere afdruk. Wil je zo duurzaam en verantwoord mogelijk eten, let dan vooral op deze elf keurmerken. De organisaties achter deze keurmerken formuleren een mininimum standaard waaraan productieprocessen moeten voldoen op het gebied van milieu en mensenrechten.

Deze 11 keurmerken zijn goedgekeurd door Milieucentraal

Credits:

Created with images by wuestenigel - "Self-made Avocado burger with veggie hamburger, Humus and Onions" • tree-species - "Almonds"

Report Abuse

If you feel that this video content violates the Adobe Terms of Use, you may report this content by filling out this quick form.

To report a Copyright Violation, please follow Section 17 in the Terms of Use.