Loading

Belgisch-Kongo Wat moeten we erover leren op school?

Na de moord op de Afro-Amerikaan George Floyd door de politie van Minneapolis in de Verenigde Staten, braken er protesten uit tegen racistisch politiegeweld op zwarte Amerikanen. De protesten werden bekend onder de noemer Black Lives Matter en zwermden uit over heel de wereld. Ook naar België. Want racisme en discriminatie zijn ook hier lang niet uitgeroeid.

(CC BY-SA 2.0) Chad Davis

Black Lives Matter België wijst met de vinger naar de tijd dat Leopold II de wrede alleenheerser over Kongo Vrijstaat was (1885-1908), en de daaropvolgende periode waarbij Congo een kolonie van België werd (1908-1960). De beweging, en velen met hen, ziet dat het racisme van toen, vandaag nog voortleeft.

BLM Brussel (CC BY-NC-ND 2.0 Groupe OBSCURESCENCE)

Anderzijds zijn er Belgen – zowel oude kolonialen als jongeren – die nog steeds vinden dat België de beschaving naar Congo heeft gebracht, en dat al die protestgangers niet zo moeten jeremiëren.

Kolonialen in Belgisch-Kongo (Foto Wiki)

Omdat de discussie over hoe het nu verder moet, en wat België kan doen om het aangedane kwaad in Congo te herstellen, en omdat er o.a. standbeelden van Leopold II besmeurd worden met verf, of gevandaliseerd worden, heeft het federale parlement beslist om een speciale commissie te installeren. Die commissie moet adviseren hoe België (beter) kan omgaan met het koloniale verleden, en nagaan of, en hoe België Congo kan compenseren.

Besmeurde Leopold II (CC DeWereldMorgen)

Dat er weinig les over het koloniale verleden wordt gegeven, en dan nog niet in alle scholen, is een keuze. De hoop van onder andere Black Lives Matter is dat het opgenomen wordt in de eindtermen, en wel bij iedereen onderwezen wordt. Maar moeten we dan precies leren?

Leslie Sabakinu, Judith Elseviers, Dalila Hermans, Anne Wetsi Mpoma, en An Lavens houden zich elk op hun manier bezig met (de)kolonisatie en vertellen wat zij vinden dat essentieel is om onderwezen te worden over de kolonisatie.

Van links bovenaan in wijzerzin: Leslie Sabakinu (© Elien Spillebeen), Judith Elseviers (Facebook), Dalila Hermans (© Kilian De Jager), Anne Wetsi Mpoma (Facebook), en An Lavens (Facebook)

'We moeten afbouwen wat we tot nu toe hebben aangeleerd', zegt historica Leslie Sabakinu, 'en vervangen door inzichten gebaseerd op historische feiten.'

Henry Morton Stanley verkende voor Leopold II het gebied dat later Kongo Vrijstaat zou worden (Foto: public domain)

En die historische feiten, de geschiedenis, begint lang voor de aankomst van Stanley,' verduidelijkt An Lavens, verantwoordelijke BELvue - Museum over België en zijn geschiedenis en centrum voor democratie. Henry Morton Stanley werd aan het einde van de jaren 70 van de 19de eeuw door Leopold II gevraagd om het gebied dat later Kongo Vrijstaat zou worden, te verkennen. 'Het zou goed zijn te starten met de geschiedenis van voor de blanke aanwezigheid en de toenmalige samenleving te beschrijven. Vaak wordt er door leerlingen verondersteld dat er voor de komst van de blanken geen beschaving was. Maar de Portugezen zaten in de 16de eeuw al in Congo, en hebben die samenleving van toen goed gedocumenteerd. Daar kan vandaag nog gebruik van gemaakt worden.'

Ook Anne Wetsi Mpoma verwijst naar de geschiedenis voor de komst van de blanken. Wetsi is kunsthistorica met een kunstgalerij in Brussel. (voor mocht het nodig zijn: het filmpje heeft ondertiteling)

Voor schrijfster en columniste Dalila Hermans is het aller-aller-allerbelangrijkste om een link te leggen tussen de kolonisatie en het (anti-zwart) racisme van vandaag. 'Want als we de link tussen de beeldvorming van zwarte mensen die ten tijde van slavernij en/of kolonisatie gevormd is, met hedendaags racisme niet leggen, heeft het meegeven van die geschiedenis nauwelijks impact. Als we onbewuste vooroordelen niet kaderen in die geschiedenis en in die beeldvorming, vrees ik dat lessen erover altijd hun effect gaan missen.'

An Lavens benadrukt de waarde van historische context: 'Het is belangrijk het België uit die periode te schetsen, zeker voor leerlingen die nog niet lang in België wonen. Daarnaast is het van belang om de motieven voor kolonisatie te beschrijven en de verschillende actoren en motoren te benoemen.' 'Het onderwijs moet uitleggen wat het mechanisme van de kolonisatie inhoudt', vult Judith Elseviers, juriste en leerkracht aan.

La Civilisation au Congo, Ed. Manduau, Léopoldville Sept. 1884 - Lijfstraf met chicotte. (CC BY 2.0) dierk schaefer

'En dat koloniale mechanisme, dat systeem komt voort uit een dominante, westerse, christelijke, mannelijke cultuur waarmee de trans-Atlantische slavernij in de 16de eeuw begon, en dat zich doorzet in een eurocentrisch denken dat geldt tot de dag van vandaag. We moeten begrijpen dat de globale maatschappij gebouwd is op dat koloniale denken,' zegt Elseviers.

'Bovendien,' zegt An Lavens, 'mag die koloniale geschiedenis niet louter bekeken worden vanuit een uitsluitend westerse blik. Dat is niet zo gemakkelijk, maar men zou een beroep kunnen doen op Afrikaanse orale bronnen.'

Afrikaanse slaven in Kongo Vrijstaat (Foto: Wiki)

Zowel Leslie Sabakinu als Judith Elseviers vinden dat het hart van dat koloniale denken het kapitalisme is, gestoeld op uitbuiting en repressie, gepaard met een systematisch racisme en segregatie. Congo was, en is nog steeds, rijk aan grondstoffen. De rubberplantages ten tijde van Leopold II waren dramatisch legendarisch door de dwangarbeid, marteling, verkrachting en het afkappen van handen. 'Het koloniale regime was minder bloedig, maar nog steeds wreed.' zegt Judith Elseviers. Er werd uranium ontgonnen (waarmee de atoombommen gemaakt werden die de VS op het einde van WOII op Hiroshima en Nagasaki gooiden), goud, diamant, koper, kobalt, ... België en zijn privé-investeerders zijn daar ontzettend rijk mee geworden, maar de Congolese samenleving is erdoor kapot gemaakt.

Van links bovenaan in wijzerzin: slachtoffers van het regime van Leopold II, Foto fabriek: Union Minière (voorloper Umicore) in Lubumbashi ca 1917, Leopold II

'Uiteraard zou ik het fijn vinden dat hedendaagse auteurs zoals ikzelf, Nadia Nsayi, de auteurs in 'Zwart' en 'Afrolit', en zwarte opiniemakers, theatermakers en columnisten opgenomen zouden worden in de leeslijst van middelbare scholen,' zegt Dalila Hermans, 'maar dat hoeft mijns inziens niet eens in dit specifieke kader. Het vertalen van die tijd naar de onrust die nu leeft, lijkt me belangrijker dan specifieke historische gebeurtenissen.'

An Lavens voegt daar aan toe dat er heel interessante Afrikaanse en Europese stripverhalen bestaan, films, archieven van RTBF, VRT, of VIAA, maar dat er ook veel te leren valt uit muziek. 'De Brussels-Congolese urban scène is een interessante bron om aan te tonen hoe ontheemd de jongeren van de diaspora zich voelen.'

Coely (CC-BY-SA-3.0 Achim Raschka)

Tot slot vindt Dalila Hermans het als Rwandese belangrijk om Rwanda en Burundi als voormalige mandaatgebieden mee op te nemen in de kadering van het kolonialisme, en om de Belgische inmenging in de politiek daar een eeuw geleden te duiden. 'Zo was de genocide op de Tutsi's in '94 ook meer een Belgisch verhaal dan men wil weten.'