Loading

Wulkany i trzęsienia ziemi ZWIĄZEK MIĘDZY POŁOŻENIEM NA GRANICY PŁYT LITOSFERY A WYSTĘPOWANIEM WULKANÓW I TRZĘSIEŃ ZIEMI - NA PRZYKŁADZIE ISLANDII

Przypomnij sobie

  • Litosfera - sztywna, zewnętrzna powłoka Ziemi zbudowana ze skał. Jest podzielona na mniejsze części - płyty litosfery (grubości kilkudziesięciu kilometrów), które stale i powoli się przemieszczają.
  • Magma - skały w postaci gęstej płynnej masy, przemieszczającej się pod litosferą i powodujące ruch płyt litosfery.
  • Lawa - magma, która wydostała się na powierzchnię ziemi.

Islandia - wyspa na granicy płyt litosfery

Przez Islandię przebiega granica rozsuwających się płyt litosfery - płyty euroazjatyckiej i płyty północnoamerykańskiej. Płyty rozsuwają się ponieważ od spodu napiera na nie magma, która przemieszcza się w różnych kierunkach. Rozsuwające się płyty powodują pęknięcia przez, które wydostaje się magma (po wydostaniu się na powierzchnię - jest już nazywana lawą). Właśnie nad takim pęknięciem zasklepionym lawą jest położona Islandia.

Płyty litosfery (źródło: e-podręczniki.pl - Wydawnictwo Wiking, licencja CC BY 3.0)

Surowa Islandia

Islandia jest zbudowana głównie z zastygłej lawy, która wydostała się na powierzchnię w wyniku rozsuwania się płyty euroazjatyckiej i północnoamerykańskiej. A ponieważ te płyty ciągle się przemieszczają, to na Islandii są aktywne wulkany i występują tam trzęsienia ziemi.

Skały, które budują Islandię, to głównie bazalty, powstałe z szybko stygnącej i krzepnącej lawy. Te ciemne skały nadają krajobrazowi surowy wygląd.

Wulkany i skutki ich działalności

Wulkany to miejsca wydostania się magmy na powierzchnię ziemi. Erupcje wulkanów, czyli właśnie wydostawania się magmy są niebezpieczne, a ich skutki mogą sięgać o wiele dalej niż płynąca po powierzchni lawa. Tak było w 2010 roku gdy wybuch wulkan Eyjafjallajökull. Popioły i pyły wulkaniczne, które wyrzucił w atmosferę spowodowały tak duże zanieczyszczenie, że nad dużą częścią Europy musiano odwołać loty, aby uniknąć awarii samolotów.

Erupcje wulkanów mogą mieć różny przebieg - mogą być gwałtowne - jak przykład wulkanu Eyjafjallajökull, kiedy to magma, pod dużym ciśnieniem przebiła zastygłe skały oraz leżący na nich lodowiec i wydostała się na powierzchnię, wyrzucając także pył wulkaniczny i odłamki skalne.

Jeśli do wybuchów dochodzi kilkakrotnie, to zastygła lawa i inne produkty wybuchu wulkanu budują stożek wulkaniczny.

Rozmieszczenie dużych wulkanów na świecie (źródło: e-podreczniki.pl)

Rozmieszczenie dużych wulkanów na świecie (źródło: e-podreczniki.pl)

Typy wulkanów

Typów wulkanów jest dużo, można je dzielić ze względu na przykład na środowisko występowania (np. lądowe i wodne), rodzaj produktów erupcji, a także od aktywności. Właśnie pod względem aktywności wulkany dzieli się na:

  • czynne - czyli będące stale lub okresowo aktywne;
  • drzemiące - rozpoznawane po obecności wyziewów gazów wydobywających się z wulkanu;
  • wygasłe - nieczynne w czasach historycznych, bez wyziewów gazów wulkanicznych.

Gejzery

Magma, która jest blisko pod powierzchnią ziemi rozgrzewa wody podziemne, dzięki temu na Islandii są gorące źródła oraz ich odmiany - gejzery, które pod dużym ciśnieniem w równych odstępach czasu wyrzucają wodę ponad powierzchnię ziemi (nawet na wysokość kilkudziesięciu metrów). Poniżej film z wybuchu gejzeru Strokkur.

Trzęsienia ziemi

Trzęsienia ziemi to drgania skorupy ziemskiej wywołane przez przemieszczające się skokowo płyty litosfery. Ten ruch powoduje olbrzymie naprężenia i gwałtowne drgania skał litosfery. Trzęsienia ziemi mogą też być wywołane przez magmę, która wydostaje się przez wulkan. Wówczas takie trzęsienie zwiastuje wybuch wulkanu.

Trzęsienia ziemi i wulkany występują na granicach płyt litosfery - tam gdzie one odsuwają się od siebie, jak i tam gdzie nachodzą. Porównując rozmieszczenie płyt litosfery, trzęsień ziemiwystępowanie wulkanów zobaczymy, tę prawidłowość.

Rozmieszczenie płyt litosfery (źródło: e-podręczniki - Wydawnictwo Wiking)

Obszary trzęsień ziemi (źródło: e-podręczniki.pl - Wydawnictwo Wiking)

Rozmieszczenie dużych wulkanów na świecie (źródło: e-podreczniki.pl)

Podsumowanie

  • Islandia leży na granicy dwóch płyt litosfery, dlatego występują na niej zjawiska wulkaniczne i trzęsienia ziemi.
  • Wulkany to miejsca wydostawania się magmy na powierzchnię ziemi. Nagły wybuch wulkanu i wydostanie się magmy oraz odłamków skalnych, pyłów i popiołów wulkanicznych nazywamy erupcją. Magma, która wydostała się na powierzchnię jest nazywana lawą, która krzepnąc tworzy bazalt.
  • Trzęsienia ziemi to gwałtowne drgania skał litosfery wywołane przez ruchy płyt litosfery lub magmę przemieszczającą się w górę, aby wywołać erupcję wulkanu.

Zadania

  1. Na podstawie zdjęć znalezionych w Internecie zrób w AdobeSpark planszę z charakterystycznymi elementami krajobrazu naturalnego Islandii.
  2. Zrób w dowolnym programie (np. AdobeSpark) prezentację na temat wybranych typów wulkanów. Zilustruj ją zdjęciami wulkanów i krótko opisz ich cechy, oraz gdzie występują.
  3. Zrób w dowolnym programie prezentację o skutkach trzęsień ziemi, opisz miejsca, w których te trzęsienia ziemi miały miejsce i zaznacz je na dołączonej mapie.

Źródła ilustracji

  1. Wulkan: Dave Herring on Unsplash
  2. Mapa płyt: e-podręczniki.pl - Wydawnictwo Wiking
  3. Krajobraz Islandii: Martin Jernberg on Unsplash
  4. Wybuch wulkanu: David Karnå - wikimedia
  5. Gejzer: Valdemaras D. on Unsplash
  6. Mapy - za: e-podręczniki.pl