Loading

Nederland wijnland: mogelijkheden te over maar voor de boer geen vetpot Een schets van de Nederlandse wijnbouw

Dat 2018 een goed jaar zou zijn voor Nederlandse wijnboeren, melden verschillende media voor en gedurende de zomer al. In Nederland wordt echter al jaren wijn van hoge kwaliteit gemaakt, en toch drinken we niet massaal Nederlandse wijnen: ze zijn duur en onbekend. Ondanks dat de wijnbouw in ons land zich steeds verder ontwikkelt, zal het voor de wijnboeren voorlopig geen vetpot zijn. Het klimaat speelt daar geen kleine rol in. Deze Volkskrant special schetst de potentie van Nederland als wijnland.

Door Marleen Stoker

Op de heuvels van het Limburgse landschap prijken de wijnranken van verschillende wijnboeren. De zomer blaast haar laatste warme adem uit. Het is tijd om de druiven van de stok te halen.

Vijlen, Limburg

Ook de wijngaard van Stan Beurskens bevindt zich hier. Hij is een van de weinige oenologen, wetenschappers die zich bezighouden met wijn en wijnbouw, die we hebben in Nederland. Zijn wijngaard Sint Martinus ligt rondom het bergplaatsje Vijlen en is van anderhalf hectare in 1996 uitgegroeid naar 24 hectare in 2018.

Handen uit de mouwen

Het is vrijdagochtend 09:30 uur, het is ver in de twintig graden en er staan evenveel vrijwilligers klaar om Beurskens te helpen met de oogst van zijn druiven. Gedurende het hele weekend wordt er ongeveer een hectare door hen geplukt. Ze komen uit alle hoeken van het land en hun redenen om op Sint Martinus te zijn, lopen zeer uiteen. Wat ze gemeen hebben, is de interesse in culinair genieten.

Naast de vrijwilligers wordt er van vroeg tot laat, ook in het weekend, door een professioneel team van zo’n vijftien man sterk in de gaard geplukt in augustus en oktober.

De dag begint met een warm onthaal: koffie en Limburgse vlaai. Sommigen plukken vandaag voor het eerst, maar er zijn ook mensen aanwezig die voor het vierde jaar op rij helpen oogsten. Er volgt een uitgebreide uitleg van hoe de ranken gesnoeid moeten worden en waarop specifiek gelet moet worden bij het controleren van de druiventrossen, waarna iedereen de rijen met planten in duikt. Gedurende de dag blijft Beurskens bij de groep om hen te begeleiden en de bakken met druiven te controleren.

De cijfers

Sinds de millenniumwisseling is de wijndruiventeelt in Nederland sterk toegenomen. Waar in 2003 volgens het CBS nog zo’n 35 hectare wijndruiven verbouwd werd door 30 bedrijven, is dat nu 157 hectare verdeeld over 92 bedrijven: bijna vijf maal zoveel in oppervlakte.

Limburg en Gelderland zijn de belangrijkste provincies als het gaat om de teelt van wijndruiven: in deze twee provincies lag het afgelopen jaar respectievelijk 32 procent en 23 procent van het totale oppervlakte wijnbouw.

Er zijn een aantal opvallende schommelingen te zien in de grafieken. Bijvoorbeeld de groei van de oppervlakte aan wijnbouw in Noord-Brabant. Daar werd in 2011 nog 5 procent van het totaal verbouwd. Vorig jaar was dat 13 procent. In 2008 was er in Gelderland nog 58 hectare druiventeelt, vorig jaar was dat nog 36 hectare. Ook de flinke daling van 42 wijnboeren in de overige provincies in 2014 naar 27 het volgende jaar valt op.

Toch tekent zich een ander beeld af na navraag bij de Vereniging Nederlandse Wijn Producenten: daar wordt gesproken over ongeveer 250 hectare verdeeld over 150 wijnboeren die commercieel produceren. “Veel kleinere boeren weten niet dat de zogenaamde meitelling plaatsvindt, de jaarlijkse telling van Nederlandse agrariërs. Daardoor worden zij niet meegenomen in de cijfers van het CBS,” vertelt algemeen bestuurslid Dik Beker.

Wijnbouw in opmars

Maar waarom vond deze groei eigenlijk plaats? “Tussen 2002 en 2007 was wijnbouw echt een hype”, vertelt Beurskens. “Er werden subsidies verstrekt om te beginnen met wijnbouw en het volgen van een een cursus.” Dat vindt hij zonde van het geld. “Wat je ziet, is dat toen de subsidie na tien jaar afliep veel boeren hebben gerooid, die zijn ermee gestopt.”

Wijnhistorica Mariëlla Beukers ziet de subsidies ook als een van de redenen voor de groei van wijnbouw in Nederland: “Vooral in Gelderland en in Overijssel ontwikkelde de wijnbouw zich snel, mede door de subsidies voor plattelandsvernieuwing van de Europese Unie.” Daarnaast kon de groei plaatsvinden door de ontwikkeling van druivenrassen die resistent zijn tegen de schimmels waar druiven voorheen vatbaar voor waren. Zo werd wijnbouw in ons klimaat opnieuw mogelijk.

Er zijn volgens het onderzoek van de wijnhistorica namelijk aanwijzingen dat er gedurende de Middeleeuwen ook al wijnbouw was in Nederland. Tussen toen en nu hadden we de Kleine IJstijd, een periode waarin de gemiddelde temperatuur volgens het KNMI een tot twee graden kouder was dan nu. De strenge winters en relatief koele zomers van 1430 tot halverwege de negentiende eeuw maakten het klimaat eigenlijk te koel voor wijnbouw en de ranken gevoelig voor schimmels. Pas in de twintigste eeuw duiken in Zuid-Limburg weer de eerste wijngaarden op.

Het veranderende klimaat

De grootste uitdaging van wijnbouw in Nederland is volgens verschillende wijnboeren het kunnen garanderen van een bepaalde kwaliteit. “Het ene jaar hebben we de warmste september en het andere jaar de koudste of de natste. Dat betekent dat de kwaliteit en de smaak van de druif niet constant hetzelfde is, terwijl je wel jaarlijks dezelfde wijn wil maken omdat dat is wat je klanten bij je kopen”, aldus Beurskens.

Het klimaat is een van de belangrijkste factoren in agricultuur, zo stelt de Amerikaanse wijnklimatoloog Gregory Jones. “Het heeft grote invloed op de kwaliteit van alle gewassen, en dus ook op de wijndruif. Er zijn qua weersomstandigheden vastgestelde uitersten waarin bepaalde druivensoorten het beste gedijen. Dezelfde druif krijgt als wijn op het ene uiterste echter andere eigenschappen dan de druif die groeit op het andere uiterste.” Volgens de wijnklimatoloog zullen sommige wijngebieden daar last van krijgen, omdat de optimale omstandigheden voor bepaalde druivenrassen niet meer gelden.

Hij haalt in zijn Ted talk het voorbeeld van wijngebied Bordeaux aan. De animatie hieronder laat de rijping zien per druivenras in het groeiseizoen, van april tot oktober, en de gemiddelde temperaturen waarbij dat gebeurt.

De verschuiving van de gemiddelde temperatuur komt hier duidelijk naar voren. De voorspelling voor het jaar 2050 is volgens Jones nog vrij gematigd: er zijn onderzoeken die uitgaan van hogere temperaturen. Wat er gebeurt na 2050 is lastig te zeggen, maar hij sluit niet uit dat bepaalde rassen in sommige gebieden helemaal niet meer verbouwd kunnen worden. Dat kan gevolgen hebben voor de wijnboeren die hierdoor getroffen worden. De kennis die ze hadden over wat ze verbouwen, is dan niets meer waard.

De warmere en langere zomers hebben volgens Jones al invloed op het rijpingsproces en de suikergehaltes van de druif, de plagen en ziektes, de bodem of het 'terroir' en de mate waarin deze vruchtbaar is, de vochtigheid en uiteindelijk ook het alcoholpercentage van de wijn. Er kunnen al veranderingen optreden bij een gemiddeld temperatuurverschil van een paar graden.

Volgens Beurskens kan de impact van deze verandering zowel positief als negatief benaderd worden. De warmere temperaturen zorgen voor kwalitatief hogere wijnen, maar het weer wordt onstuimiger met veel meer extremen. “De ene dag 35 graden en de volgende dag 20 graden, hagel, onweersbuien, 150 milliliter regenval in een uur - daar kan de natuur niet zo goed tegen, ook de druivenplant niet. Het is een risico, maar ook een kans.”

Ook bij de regionale vereniging Brabantse Wijnbouwers zien ze het klimaat veranderen. “De gemiddelde temperaturen in Nederland in 2006 en 2007 zijn vergelijkbaar met het klimaat in midden-Frankrijk tegen het eind van het vorige decennium”, aldus bestuurder en wijnboer Bart van Hest. “Ik baseer me op cijfers van het KNMI. Het klimaat schuift langzaam op naar het noorden. We weten niet hoe snel het gebeurt, maar het gebeurt.”

Als het Franse klimaat naar Nederland komt, wat gaat er dan in Frankrijk gebeuren? Wijnboeren in de streek Bordeaux worstelen ook met het klimaatvraagstuk.

De wijn is duur

Voor de consument is onze wijn eigenlijk te duur: “Die zal bereid moeten zijn om tien tot vijftien euro neer te leggen voor een goed glas wijn. Zolang die bereidheid er niet is, is de vraag er simpelweg niet. Vraag en aanbod, zo simpel is het. Gemiddeld genomen geven Nederlanders maar vier tot zes euro uit aan een fles wijn”, aldus Beurskens. Zijn wijn kost tussen de €12,95 en €30,95 per fles.

Aan het eind van het weekend krijgen de vrijwilligers in Vijlen onder het genot van enkele glazen wijn een rondleiding op het Wijndomein, waar in een achttien meter diepe kelder de wijn wordt geproduceerd. De locatie, gelegen op een heuvel in het boerenlandschap, doet denken aan de Franse wijnstreken. Een van de vrijwilligers merkt op dat Nederlandse wijn behoorlijk aan de prijs is en wil graag weten waarom dat zo is.

Het Wijndomein in Vijlen

“Laten we het gemiddelde nemen van vijf euro voor een fles wijn. Er gaat €1,10 af aan btw. Er gaat €0,80 af aan accijns. Dan heb ik nog maar €3,10 over. Dan moet de fles eraf, het etiket eraf, de kurk of schroefdop eraf, je hebt de transportkosten: we houden ongeveer €1,50 over. De supermarkt wil ook iets verdienen per fles. Uiteindelijk blijft er voor de wijnboer zelf per fles ongeveer €0,50 over: 10% van de oorspronkelijke prijs."

Rondkomen van wijnbouw

De opbrengst per hectare wijndruiven van Sint Martinus is ongeveer 4000 flessen wijn. Daarvan zou er in principe €2.000,- omzet zijn. "In een hectare grond zit ongeveer 600 uur werk dat betaald moet worden. De productie moet daarvan worden betaald, de fles, het etiket, ga zo maar door. Wij kunnen voor vijf euro geen fles wijn produceren." Hij leeft niet alleen van zijn wijnbouw. Beurskens adviseert wijnboeren wereldwijd, produceert wijn voor andere wijnboeren en verzorgt wijnproeverijen, rondleidingen en andere activiteiten op zijn grond.

Een van de wijnboeren die hij adviseert, is Peter Pels. Zijn wijngaard in Havelte, Drenthe is iets groter dan een hectare. Ook hij krijgt in de oogstperiode hulp. Niet alleen van vrijwilligers, maar ook van een aantal mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Vorig jaar overwoog hij de handdoek nog in de ring te gooien.

Havelte, Drenthe

Zijn vrouw Winie Pels heeft er ieder jaar opnieuw slapeloze nachten van. De wespen, vogels en het wisselvallige weer: alle risicofactoren zitten haar dwars. "Ik slaap op twee momenten slecht. In mei met de nachtvorst, en nu rond de oogst. Als de druiven eraf zijn, is dat iedere keer een enorme opluchting. Als het eenmaal veilig in het vat zit, betekent dat dat we het nog een jaar hebben gehaald."

NB: Dit is onderdeel van mijn afstudeerproductie, maar de video hieronder bevat vormgeving van de Volkskrant. De video is door hen niet gepubliceerd.

Pels rijdt de opbrengst van zijn gaard een paar keer per week richting Vijlen, waar hij samen met de wijnmeester in de kelder bepaalt hoe zijn wijn in productie gaat.

Het mes snijdt aan twee kanten

"De aanwezigheid van de vrijwilligers werkt twee kanten op", zegt bedrijfsleider van de wijngaard Wiebke Nedderman. "Aan de ene kant halen zij de nodige druk van de ketel bij het professionele plukteam, zodat zij in de weekenden wat minder hard hoeven te werken om de gaard op tijd leeg te krijgen." In totaal plukken de vrijwilligers dit jaar 3,5 hectare van de 24 hectare wijnstokken die de wijngaard beslaat, ruim 16 procent. Meer dan 430 man schreef zich in 2018 in om te komen plukken.

De andere kant van het verhaal is dat de pluk bijdraagt aan de promotie van Nederlandse wijn. "Wijnliefhebbers zullen een voor een over de streep getrokken moeten worden", zo stelt Peter Pels, de wijnboer uit Havelte. Fles voor fles haalt de wijnboer het inkomen binnen, en dit is een van de manieren waarop dat gebeurt. Op deze wijze maakt de Nederlander kennis met wijn van eigen bodem.

"Waarom is dit eigenlijk een goed wijnjaar", vraagt een vrijwilliger aan Beurskens. Hij antwoordt dat dat wordt gezegd omdat we een hele mooie zomer hebben gehad. "Eigenlijk te mooi, en dat kan heel stressvol zijn voor de plant. Iedereen roept 'Hosannah, het is een superjaar'. Maar de schaduwzijde is bijvoorbeeld dat de wijn daardoor heel snel zou kunnen gaan verouderen."

Hij ergerde zich aan de berichten in de media. "Ik dacht: volgens mij moeten we nog drie maanden, we kunnen nog hagel of slecht weer krijgen en dan hebben we helemaal geen wijn, dus waar heeft iedereen het over? Ik wil dat toch nuanceren." Wat wijnjaar 2018 in petto heeft, weten we toch echt pas volgend jaar.

Dat 2018 een goed wijnjaar zou zijn, melden de media namelijk al gedurende en voor de zomer. Zo'n zomer komt tot dusverre niet zo vaak voor, maar de voorspellingen liegen er niet om: wat we nu extreem noemen, wordt deze eeuw nog vrijwel normaal, zegt klimaatonderzoeker Geert Jan van Oldenborgh van het KNMI eerder tegen een verslaggever van deze krant. In Nederland betekent dat niet eens in de tien jaar zo'n zomer als deze, maar eens in de vijf jaar.

Volgens Beurskens zal de wijnbouw uiteindelijk toch niet veel verder groeien. De grond is te duur, de prijs te hoog en de meeste Nederlandse wijnboeren komen maar net rond van hun bedrijf. "Je wordt hier niet rijk van dit werk. Het moet echt een passie zijn.”

Zondagavond in Vijlen, Limburg
Created By
Marleen Stoker
Appreciate

Credits:

Marleen Stoker, all rights reserved

Report Abuse

If you feel that this video content violates the Adobe Terms of Use, you may report this content by filling out this quick form.

To report a copyright violation, please follow the DMCA section in the Terms of Use.