Loading

De werven van Utrecht: van haven naar hoofdpijndossier Een onderschat project

De Utrechtse werven zijn uniek. Nergens in de wereld in zijn de grachten zo opgebouwd als in onze stad. Dus toen in 2006 bleek dat de kades op veel plekken rot waren, werd al snel besloten dat er moest worden ingegrepen. Er werd een groot plan gemaakt en er kwam geld beschikbaar. De verwachting was dat het werk in vijf of zes jaar wel afgerond zou zijn; maar zo ging het niet. Het is nu nog steeds op veel plekken oppassen langs de Oudegracht en de Kromme Nieuwegracht. Het werk is nog altijd niet klaar, maar het geld is wel bijna op. Het project is zo uit de hand gelopen dat het werk stilgelegd moest worden.

Wat zijn precies wal- en kluismuren?

Hoewel de meeste Utrechters wel weten wat werven en kades zijn spreekt het project vooral over wal- en kluismuren. Dit zijn twee type muren die bijna overal langs de Oude- en Nieuwegracht en de Kromme Nieuwegracht te zien zijn. Een walmuur is de muur die tussen het water en de werf staat en vormt daarmee de scheiding tussen gracht en de werf. Een kluismuur is een constructie als er geen werf is, niet overal langs de grachten liggen deze werven namelijk. Als een werfkelder direct aan het water ligt spreken we van een kluismuur.

Langs de Oudegracht struinen toeristen en bewoners, er wordt gewerkt in werfkelders en de horeca wordt bevoorraad door de bijzondere Stroomboot. De werven en werfkelders worden nog steeds veel gebruikt. Op de werven van de Nieuwegracht en de Kromme Nieuwegracht zijn minder mensen te vinden, maar ook deze behoren tot het unieke historische havencomplex van Utrecht. De kades zijn in de middeleeuwen ontstaan doordat slimme koopmannen goederen direct naar de kelders onder de grachtenpanden wilden vervoeren. Zo hoefden ze niet alle spullen via straatniveau te sjouwen. Nergens ter wereld is zo’n havencomplex op deze schaal bewaard gebleven en sinds de jaren zestig is het dan ook een Rijksmonument. Reden genoeg om goed onderhoud te plegen.

Troebel water

Duikers gingen in 2008 het koude en troebele water van de gracht in. Toen twee jaar eerder bleek dat een deel van de werven in slechte staat verkeerde, besloot de gemeente om eerst verder onderzoek te laten doen. De duikers kwamen tot dezelfde conclusie waaruit een aanbeveling kwam; de wal- en kluismuren moeten opgeknapt worden. De problemen werden verergerd door de vele bomen. Hoewel het groen bijdraagt aan het huidige karakter van de werven zorgt de beperkte ruimte er ook voor dat de wortels de constructies aantasten. Het project kwam van de grond en in 2009 besloot de gemeente Herstel Wal- en Kluismuren te starten, omdat sommige delen van de Oudegracht zo slecht waren werden die een jaar later al aangepakt en in 2013 begonnen de grootschalige werkzaamheden. Binnen een paar jaar moest het klaar zijn.

De bomen aan de Oudegracht zorgen voor uitstralingen, maar zijn ook lastig bij de werkzaamheden.

De werkzaamheden begonnen aan de kant van de Bemuurde Weerd en het Ledig Erf, vanaf deze twee uitersten werd er toegewerkt richting het centrum. De Oude- en Nieuwegracht en de Kromme Nieuwegracht werden ingedeeld in zogenoemde rakken. Dit zijn stukken gracht gelegen tussen twee bruggen. Voetgangers die langs de Oudegracht aan de Werf willen wandelen kunnen dat met een gerust hart doen bij het Ledig Erf en de Bemuurde Weerd, maar richting het centrum wordt het oppassen geblazen; afgebroken stenen, hobbels en gaten zijn nu nog steeds onderdeel van de werf.

In 2017 werd duidelijk dat het vrijgemaakte geld van 35,6 miljoen euro niet voldoende zou zijn. Er moest meer geld bij. 47,5 miljoen euro moest het worden, maar ook dit bleek niet voldoende. In 2018 werd het bedrag verhoogd naar 63,6 miljoen euro en een jaar later naar 67,6 miljoen euro. Maar ook dit is onvoldoende. Het werk aan de Nieuwegracht is zo goed als klaar, maar aan de Oudegracht en de Kromme Nieuwegracht moet nog een hoop gebeuren.

Stopzetten

Wat is er misgegaan? Dat vroeg ook de gemeente zich af in 2018. Inmiddels was 84 procent van het geld op en nog maar 63 procent van de werkzaamheden klaar. Op dezelfde voet doorgaan, dat kon in ieder geval niet, want financieel gingen ze dat niet redden. Dat het project moeizaam verliep was overigens geen verrassing. Al jarenlang zijn er berichten over tegenslagen. Om de paar meter komen de werklui weer nieuwe situaties tegen en is de staat van de werven en muren slechter dan gedacht.

De kades bij de Twijnstraat zien er strak uit.

In 2019 kondigde de gemeente aan dat er een onafhankelijk onderzoek komt en dat het werk waar nodig stilgelegd wordt. Het ingenieurs- en adviesbureau AnteaGroup kreeg een paar maanden de tijd om het project dat al jaren liep te onderzoeken. De conclusies waren hard en vatten het falen van het project samen in drie oorzaken: het stelselmatig onderschatten van de complexiteit van het werk, het projectmanagement was niet op orde en verbetermaatregelen werden niet goed uitgevoerd en geëvalueerd.

Op de website van de gemeente staat op de projectpagina nu een groot grijs blok met een verwijzing naar het rapport. “Het onderzoeksbureau concludeert dat het werk aan de werven enorm is onderschat. Doordat er een strategie voor het gehele project ontbrak, zagen we te laat dat er niet genoeg geld was en de planning niet langer haalbaar was.” Er worden tal van redenen genoemd die het project zo moeilijk maken. Deze hebben veelal te maken met de projectaanpak: de sturing, de organisatie en de beheersing waren allemaal onvoldoende. Ook is de technische situatie ingewikkeld. Die combinatie van een matig projectteam en een grote technische uitdaging heeft ervoor gezorgd dat het zo uit de hand heeft kunnen lopen. Hoewel de werkzaamheden wel van rak tot rak bekeken werden, en daarmee ook steeds werden verbeterd, was er geen overzicht.

Het werk bij de NIeuwegracht is nu zo goed als afgerond

Hoe nu verder?

Het onderzoeksbureau stelt dat risico’s en onzekerheden niet te voorkomen zijn bij een project als de wal- en kluismuren, waardoor de kans op tegenvallers ook in de toekomst groot blijft. De kosten kunnen naar verhouding nog sterker oplopen, want de rakken die nog opgeknapt moeten worden behoren ook tot de meest complexe. De verschillende eigendomsverhoudingen zorgen bovendien ook voor een uitdaging. De wal- en kluismuren zijn van de gemeente, maar werfkelders en de grachtenpanden zijn van bedrijven of particulieren. Die partijen zijn afhankelijk van elkaar maar de samenwerking gaat niet altijd goed.

De situatie rondom de Kromme Nieuwegracht is daarnaast moeilijk. Daar is schade ontstaan aan werfkelders en eeuwenoude muren. Op sommige plekken is de fundering volledig verdwenen. De situatie verslechtert omdat te zwaar verkeer over de weg boven de kelders dendert. Reden voor de gemeente om de Kromme Nieuwegracht deels af te sluiten, want ook de kelders zijn soms in erbarmelijke staat. Eind 2019 werd er nog een groot gat ontdekt in de weg bij de Nieuwegracht. In allerijl werd de weg afgesloten, nog steeds kunnen auto’s er niet langs omdat de situatie te onveilig is.

Een nieuw plan van aanpak moet in april 2020 klaar zijn. Tot die tijd wordt er op sommige rakken doorgewerkt. Ook komt er nieuw onderzoek naar de nog niet herstelde wal- en kluismuren en de fundering daarvan. Al met al moet dan ook duidelijk worden hoeveel geld er nog beschikbaar moet komen. Antea geeft aan dat de kosten van de resterende werkzaamheden aan de wal- en kluismuren tussen de 19,7 miljoen en 32,4 miljoen euro liggen. De kosten voor de werkzaamheden aan twee rakken zijn hier overigens nog niet in meegenomen omdat de onzekerheden daar te groot zijn.

Werkzaamheden aan de de Kromme Nieuwegracht

De gemeente gaat zich buigen over de vraag of er niet met een bredere blik naar het project moet worden gekeken. De problemen met de kelders laten zien dat dit belangrijk kan zijn. Verkeer, erfgoed, staat van de werfkelders en juridische aspecten spelen allemaal mee bij het behoud van onze unieke binnenstad.

Voorlopig is het probleem in ieder geval nog niet opgelost. Hoewel de gemeente in april 2020 met een nieuw plan van aanpak komt, is de stap daarna pas gepland in 2021. Mogelijk worden ook de wal- en kluismuren van de Drift en Plompetorengracht toegevoegd aan het project. Tot die tijd zullen de duikers weer het water ingaan om in die prachtige grachten de situatie te bekijken. Op plekken waar bewoners zich onveilig voelen wordt de situatie gemonitord en indien noodzakelijk, voor de veiligheid werkzaamheden uitgevoerd.