Loading

Al-Khwarizmi Maak kennis met de vader van het algoritme

Een van de meest invloedrijke wiskundigen uit de Arabische wereld is de Perzische Mohammed Al-Khwarizmi uit de negende eeuw. Zijn belangrijkste werk is الْكِتَابْ الْمُخْتَصَرْ فِيْ حِسَابْ الْجَبْرْ وَالْمُقَابَلَة of Al-Kitab al-mukhtasar fi hisab al-jabr waʾl-muqabala, wat zoveel betekent als ‘Het beknopte boek over het rekenen door toevoegen en balanceren’.

Al-Khwarizmi op een postzegel uit 1983

In dit basiswerk over algebra – wat we nu kennen als rekenen met letters – introduceerde Al-Khwarizmi het gebruik van Arabisch-Indische cijfers, met focus op worteltrekking en machtsverheffing.

In Latijnse vertaling was dit werk eeuwenlang een van de voornaamste leerboeken in het rekenonderwijs en het woord ‘algebra’ is zelfs gebaseerd op dit werk. Het Arabische ‘al-jabr’ (het toevoegen van een getal aan beide kanten van een vergelijking) werd door vertalers immers al snel verbasterd tot ‘algebra’.

Niet alleen de term algebra hebben we aan hem te danken, ook het alomtegenwoordige ‘algoritme’.

Deze term verwijst naar elke eindige reeks van instructies om een gegeven probleem op te lossen. In zijn eenvoudigste vorm zijn dat bijvoorbeeld regels om te rekenen met Arabische cijfers, zoals Al-Khwarizmi die opstelde. Maar tegenwoordig gebruikt men de term vooral in de context van de codes die achter elke ICT-toepassing schuil gaan en die bijvoorbeeld bepalen welke reclame je op je sociale media te zien krijgt. De Latijnse titel van een van Al-Khwarizmi’s werken verwees naar de auteur als Algoritmi (‘van Al-Khwarizmi’). Daarom noemt men Al-Khwarizmi ook wel de vader van het algoritme en de grootvader van de informatica.

Ook in de vroegmoderne tijd bleef de grote invloed van zijn werk voelbaar. Toen de Leuvense wiskundige Adriaan Van Roomen een uniek manuscript met een Latijnse vertaling van Al-Khwarizmi’s werk in handen kreeg, besloot hij dit uit te geven en van eigen commentaar te voorzien. Vreemd genoeg werd het werk onvolledig gepubliceerd in 1598 of 1599.

Het fragment vangt meteen aan met Van Roomens introductie op Al-Khwarizmi’s werk, onder de titel In Mahumedis Arabis Algebram Prolegomena. Een vertaling als deze maakt eens te meer duidelijk hoe groot de Arabische invloed was voor de Europese wetenschappelijke ontwikkeling.

Dat heel wat oude drukken de tand des tijds niet hebben overleefd, is helaas een feit. Ook Van Roomens werk ging verloren. We kennen het alleen via enkele kopieën, waaronder deze uit de Leuvense universiteitsbibliotheek. Het is een afschrift van een exemplaar dat zich in Dowaai bevond, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog verdween.

De Duitse professor Folkerts ontdekte de kopie in Stockholm en bezorgde in 1991 een kopie van de kopie aan zijn collega, Paul Bockstaele. Die werkte als hoogleraar wiskunde aan de KU Leuven en schonk het werk aan de bibliotheek.

Getoonde afbeeldingen
  1. Adriaan Van Roomen, Mahumedis Arabis algebra (kopie oude druk) - KU Leuven Bibliotheken Bijzondere Collecties (CaaB205)
  2. Afbeelding algebraïsche vergelijking - Foto: Antoine Dautry (bron: Unsplash)
  3. Portret Al-Khwarizmi op postzegel uit 1983 (bron: Wikimedia)
  4. Afbeelding XML-script - Foto: Shahadat Rahman (bron: Unsplash)
  5. Brief prof. Folkerts aan prof. Bockstaele - KU Leuven Bibliotheken Bijzondere Collecties (CaaB205)

Credits:

Gemaakt met afbeeldingen van Antoine Dautry - "System of equations" • Shahadat Rahman - "When developing our very first Mayosis theme (for selling digital products through WordPress) I captured some great looking pictures on my iMac. The 50mm Prime lens was best for this particular shot with it's beautiful depth of field rendering. Later, I added some color gradient overlay and adjusted the look and feel in Lightroom and Photoshop."