Camddefnyddio Alcohol a Sylweddau yng Nghymru Mae Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Cynulliad Cenedlaethol wedi bod yn edrych ar effeithiau camddefnyddio alcohol a sylweddau ar draws y wlad

Ymchwiliad i gamddefnyddio alcohol a sylweddau

Ym mis Tachwedd 2014, edrychodd Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Cynulliad Cenedlaethol ar y defnydd o sylweddau seicoweithredol newydd.

Un o'r pethau a ddaeth i'r amlwg yn ystod y gwaith hwnnw oedd yr angen i ymchwilio i effeithiau camddefnyddio alcohol a sylweddau ar wahân i effeithiau sylweddau seicoweithredol newydd.

Roedd y Pwyllgor yn awyddus i ddysgu am:

  • effeithiau camddefnyddio alcohol a sylweddau ar bobl yng Nghymru;
  • pa mor dda mae'r materion hyn yn cael sylw ar hyn o bryd; ac
  • a yw'r gwasanaethau lleol cywir yn bodoli ar draws Cymru i helpu pobl, a sicrhau eu bod yn gwybod am y niwed posibl.

Darganfod y ffeithiau

Defnyddiodd y Pwyllgor nifer o wahanol ffyrdd i ofyn i bobl beth oedd eu barn am gamddefnyddio alcohol a sylweddau, gan gynnwys gofyn i bobl ysgrifennu llythyron ac ymateb i arolwg.

Cafodd cyfarfodydd eu cynnal hefyd, lle gallai cynrychiolwyr o sefydliadau penodol siarad ag Aelodau'r Cynulliad. Roedd y sefydliadau hynny'n cynnwys: Alcohol Concern Cymru, Cymdeithas Prif Swyddogion yr Heddlu, Drugaid Cymru, Heddlu Gwent, Cynrychiolwyr y GIG, Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru, Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol, Coleg Brenhinol y Seiciatryddion, The Wallich, Arolygiaeth Carchardai Ei Mawrhydi, a Dirprwy Weinidog Iechyd Llywodraeth Cymru.

Sefydlodd y Pwyllgor hefyd ddau grŵp cyfeirio arbenigol gyda chymorth New Link Wales. Roedd y grwpiau cyfeirio yn cynnwys defnyddwyr gwasanaeth a darparwyr o bob rhan o Gymru. Cyfarfu Aelodau'r Cynulliad â'r grwpiau cyfeirio hyn cyn ac ar ôl iddynt siarad â'r sefydliadau a restrir uchod.

Cynhaliwyd grŵp cyfeirio gyda cyfranogwyr a fydd yn helpu’r Pwyllgor i wneud yn siŵr y gellir cymryd i ystyriaeth sut mae camddefnyddio alcohol a sylweddau yn effeithio ar bobl go iawn yng Nghymru o ddydd i ddydd.

Mae'r Pwyllgor bellach wedi cyhoeddi'r adroddiad llawn ar ei ganfyddiadau.

Beth wnaeth y Pwyllgor ddarganfod

Dull gweithredu presennol Llywodraeth Cymru ar gyfer delio â chamddefnyddio cyffuriau ac alcohol

Mae dull Llywodraeth Cymru ar gyfer delio â phroblem camddefnyddio cyffuriau ag alcohol wedi'i nodi yn y ddogfen strategaeth 'Gweithio Gyda'n Gilydd i Leihau Niwed' ar gyfer 2008-2018.

Dywedodd y bobl a roddodd dystiolaeth i'r ymchwiliad wrthym eu bod yn gyffredinol gefnogol o strategaeth Llywodraeth Cymru, ond bod ganddynt bryderon am ei rhoi ar waith yn anghyson, ymysg pethau eraill.

Josie Smith, Iechyd Cyhoeddus Cymru
"Essentially, we very much from a public health perspective, welcome the health-based approach of the ‘Working Together to Reduce Harm: The Substance Misuse Strategy for Wales 2008-2018’, which is currently in play up to 2018" - Josie Smith

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: gofynnodd y Pwyllgor i'r Dirprwy Weinidog Iechyd ddangos sut y bydd Cynllun Cyflawni nesaf Llywodraeth Cymru yn ystyried adroddiad ac argymhellion y Pwyllgor.

Cyffuriau sy'n gwella delwedd

Clywodd y Pwyllgor fod mwy o bobl, yn enwedig pobl ifanc, yn defnyddio steroidau a chyffuriau eraill sy'n gwella delwedd.

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: fe argymhellodd bod y Dirprwy Weinidog Iechyd yn cyhoeddi camau i fynd i'r afael â chamddefnyddio steroidau a chyffuriau eraill sy'n gwella delwedd yng Nghynllun Cyflawni nesaf Llywodraeth Cymru ar gyfer 2016-2018.

Dibyniaeth ar feddyginiaethau ar bresgripsiwn

Dywedodd llawer o bobl wrth y Pwyllgor, pan fydd gormod o feddyginiaeth yn cael ei rhoi ar bresgripsiwn, bod rhai pobl yn gallu mynd yn ddibynnol arni, tra bod eraill yn gwerthu'r feddyginiaeth nad ydynt ei hangen yn anghyfreithlon. Mae bod yn ddibynnol ar feddyginiaethau ar bresgripsiwn ymysg pobl hŷn yn bryder penodol.

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor y dylai Llywodraeth Cymru gynnal adolygiad o'r canllawiau ar gyfer meddygon teulu a fferyllwyr i leihau'r potensial ar gyfer rhoi gormod o bresgripsiynau gan feddygon, i wella monitro cleifion ac i sicrhau bod cynlluniau ymadael ar gael i gleifion sydd wedi cael meddyginiaeth ar bresgripsiwn i oresgyn dibyniaeth.

Meddygon teulu yn delio â chamddefnyddio alcohol a sylweddau

Dywedodd llawer o bobl wrth y Pwyllgor fod gan rai meddygon teulu ddiffyg arbenigedd o ran adnabod a thrin pobl sy'n dioddef o broblemau gyda chamddefnyddio alcohol a sylweddau.

Problem arall oedd bod gan rai meddygon teulu agweddau negyddol a rhagfarn yn erbyn cleifion sy'n camddefnyddio alcohol a sylweddau.

Mae rhai pobl hefyd yn wynebu rhwystrau o ran cael mynediad at wasanaethau meddyg teulu, gan gynnwys amseroedd aros hir a gorfod trefnu apwyntiadau yn gynnar yn y bore, a all fod yn anodd i bobl sydd â ffordd o fyw anhrefnus neu broblemau iechyd meddwl.

Dr Jake Hard, Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol
"I certainly feel, from my own view, as somebody who has had a life that’s touched by alcohol and substance misuse, I know that it is a taboo subject. Historically, amongst GPs and doctors it’s still regarded as something over which you may express a prejudice and I’ve seen that for myself.
"... over the last few years I’ve seen medical students coming into the prison, junior doctors coming into the prison, coming into the substance misuse service, and I see people’s attitudes changing at the younger generational level, which I am very reassured about. That change, for me, is quite exciting and I think we need to build on that" - Dr Jake Hard

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor y dylai Llywodraeth Cymru wneud y pethau canlynol:

  • annog mwy o feddygon teulu i arbenigo mewn trin camddefnyddio alcohol a sylweddau fel bod pob 'clwstwr' o feddygon teulu yn cael mynediad at yr arbenigedd hwnnw;
  • gweithio gyda'r rhai sy'n gyfrifol am hyfforddiant meddygon teulu i ddarparu mwy o hyfforddiant i feddygon teulu, gan gynnwys mynd i'r afael â rhagfarn ac agwedd negyddol a gwella diagnosis; a
  • sicrhau bod gwasanaethau triniaeth yn fwy hygyrch i bobl sy'n dioddef problemau camddefnyddio alcohol a sylweddau.

Dull Ymyriadau Byr Alcohol

Roedd pobl yn canmol dull Ymyriadau Byr Alcohol Iechyd Cyhoeddus Cymru, sy'n cynnwys cynnal sgyrsiau strwythuredig gyda phobl sydd mewn perygl o yfed gormod, i'w helpu i feddwl yn wahanol am eu harferion yfed.

Fodd bynnag, clywodd y Pwyllgor y gellir gwella dull Llywodraeth Cymru o hyrwyddo a monitro effeithiolrwydd yr hyfforddiant Ymyriadau Byr Alcohol.

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor y dylid adolygu'r rhaglen ymyriadau byr alcohol i sicrhau dull gwell o hyrwyddo a monitro effeithiolrwydd yr hyfforddiant.

Toriadau sydd i ddod i'r 'Rhaglen Cefnogi Pobl'

Mae'r 'Rhaglen Cefnogi Pobl' yn darparu cymorth gyda thai i helpu pobl i fyw mor annibynnol â phosibl, ond mae'n wynebu toriadau o bosib. Dywedodd y Dirprwy Weinidog wrth y Pwyllgor fod y toriadau i'r rhaglen o ganlyniad i'r dewisiadau anodd y mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru eu gwneud o ran ariannu.

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor y dylai Llywodraeth Cymru werthuso canlyniadau'r 'Rhaglen Cefnogi Pobl' i gael gwybod sut y mae wedi cefnogi pobl â phroblemau camddefnyddio alcohol a sylweddau. Mae'r Pwyllgor hefyd wedi galw ar Weinidogion i edrych ar ffyrdd amgen ac arloesol o ddarparu cyfleusterau triniaeth breswyl cynaliadwy.

Addysg ac ymwybyddiaeth am iechyd y cyhoedd

Clywodd y Pwyllgor fod angen mwy o arweiniad gan Lywodraeth Cymru ar addysg ac ymwybyddiaeth i sicrhau bod negeseuon iechyd cyhoeddus yn cael eu cryfhau a'u gwella. Dywedwyd wrth y Pwyllgor hefyd fod angen i'r negeseuon iechyd cyhoeddus a ddarperir mewn ysgolion ynghylch cyffuriau ac alcohol fod yn fwy cyson ledled Cymru.

Dr Sarah J Jones, Iechyd Cyhoeddus Cymru
"We know that when we look at the sales data for alcohol and we compare that with survey data where we ask people how much they’ve drunk, there’s a big gap between the two. We’ve run an alcohol brief intervention programme in Public Health Wales, and in that programme we talk about the missing bottle of wine that exists for every drinker in Wales every week of the year ... That’s the gap between what we say we drink and what the sales data say we drink" - Dr Sarah Jones

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor bod y Dirprwy Weinidog Iechyd yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru, byrddau iechyd a chyrff eraill i archwilio sut y gallai Llywodraeth Cymru ddarparu mwy o arweiniad i godi ymwybyddiaeth o'r niwed sy'n gysylltiedig â chamddefnyddio alcohol a sylweddau. Galwodd y Pwyllgor hefyd am ddulliau arloesol o addysgu plant a phobl ifanc mewn ysgolion ynghylch niwed camddefnyddio alcohol a sylweddau mewn ffordd gyson ledled Cymru.

Niwed i'r ymennydd sy'n gysylltiedig ag alcohol

Clywodd y Pwyllgor fod niwed i'r ymennydd sy'n gysylltiedig ag alcohol yn dod yn fwy cyffredin ond bod diffyg data am faint y broblem yn ei gwneud yn anodd i gynllunio gwasanaethau.

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor bod Cynllun Cyflawni 2016-2018 yn adlewyrchu'r angen i sefydlu i ba raddau y mae niwed i'r ymennydd sy'n gysylltiedig ag alcohol yn bodoli, ac i gymryd camau i fynd i'r afael â hynny.

Y cysylltiad rhwng alcohol a dementia

Clywodd y Pwyllgor fod yfed gormod o alcohol yn ffactor risg ar gyfer mathau cyffredin o ddementia, fel dementia fasgwlaidd a chlefyd Alzheimer.

Dywedodd y Byrddau Iechyd Lleol a sefydliadau fel Coleg Brenhinol y Meddygon Teulu bod anawsterau o ran cael gafael ar gyllid dementia ar gyfer pobl y mae eu dementia wedi cael ei achosi gan alcohol, sy'n golygu y gallai'r dioddefwyr hynny beidio â chael eu cydnabod.

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor bod Llywodraeth Cymru yn adolygu'r llwybrau triniaeth sydd ar gael i bobl sy'n dioddef o ddementia a achoswyd gan gamddefnyddio alcohol, gyda phwyslais ar sicrhau eu bod yn cael diagnosis cywir ac yn cael mynediad at yr ystod lawn o wasanaethau sydd ar gael. Gofynnodd y Pwyllgor hefyd i'r Llywodraeth nodi manylion ei hymateb i'r adolygiad yn y Cynllun Cyflawni nesaf.

Anghenion grwpiau penodol

Clywodd y Pwyllgor hefyd bod grwpiau penodol o fewn ein cymdeithas sydd ag anghenion penodol o ran camddefnyddio alcohol a sylweddau. Roedd y grwpiau hynny'n cynnwys pobl hŷn, pobl ddigartref a charcharorion.

Mae nifer gynyddol o bobl hŷn yn yfed mwy o alcohol yn eu cartrefi ac mae oed atgyfeiriadau alcohol ar gyfartaledd bellach yn 41, o'i gymharu â 31 ar gyfer cyffuriau eraill.

Clywodd y Pwyllgor fod gan gyfran uchel o bobl ddigartref broblemau gydag alcohol neu gyffuriau ac mae gan rai hefyd broblemau iechyd corfforol neu iechyd meddyliol. Oherwydd nad oes ganddynt ffordd o fyw sefydlog, mae llawer o bobl ddigartref yn methu â manteisio'n llawn ar y dewisiadau o ran triniaeth sydd ar gael iddynt.

Nid yw carcharorion sydd â phroblemau camddefnyddio alcohol a sylweddau yn derbyn y gofal dilynol sydd ei angen arnynt ar ôl cael eu rhyddhau o'r carchar, a hefyd fe allant gael eu gorfodi i fyw mewn llety a allai waethygu eu problemau.

"We know that there is a big shift from drinking among younger people to drinking among middle-aged and older people " - Dr Sarah Jones

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: gan gyfeirio'n benodol at bobl hŷn, clywodd y Pwyllgor y bydd y Panel Cynghori ar Gamddefnyddio Sylweddau yn edrych ar ymyriadau polisi ar gyfer mynd i'r afael â chamddefnyddio sylweddau o fewn y boblogaeth sy'n heneiddio.

Argymhellodd y Pwyllgor hefyd fod anghenion penodol pobl ddigartref yn cael eu hadlewyrchu yn y Cynllun Cyflawni nesaf ar gyfer 2016-2018.

O ran carcharorion, mae'r Pwyllgor wedi argymell adolygu'r gofal dilynol a ddarperir gan wasanaethau cymorth, a bod Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda Llywodraeth y DU a chyrff eraill lle bo angen i sicrhau bod modd cael gafael ar lety a thriniaeth briodol.

Unedau o Alcohol

Cododd nifer o bobl bryderon ynghylch y term "uned o alcohol." Dywedwyd, er bod unedau o alcohol yn cael eu defnyddio'n eang, nad ydynt yn cael eu deall yn hawdd. Roeddent yn awgrymu ffyrdd eraill i labelu cynhyrchion alcohol, megis datgan gwybodaeth am faeth a nifer y calorïau.

"Very few people really understand well what a unit is. We’re doing our best to help people understand this better. We’ve recently Public Health Wales launched an app. This mainly, obviously, targets younger people, but the idea is that the app acts as a diary. So, instead of marking in your diary, ‘I’ve drunk a pint’, it’s an app on a smartphone that you just tap, and you literally tap one button, ‘I’ve had a pint; I’ve had another pint, and another pint’. The next day ... the app messages you—‘Are you feeling a bit rough this morning? I’m not surprised; you had a good few pints last night’. It’ll also prompt you to have a glass of water" - Dr Sarah Jones

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: argymhellodd y Pwyllgor ymchwilio i effeithiolrwydd labelu unedau alcohol, a bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda rhanddeiliaid i ganfod pa wybodaeth arall y gellir ei chynnwys ar gynhyrchion alcohol.

Pris alcohol

Lleisiodd lawer o bobl bryder bod alcohol ar gael mewn nifer cynyddol o siopau, a bod prisiau'n gostwng. Roeddent yn galw am gyfyngiadau ar bwy sy'n cael trwydded i werthu alcohol, y pris y gall pobl werthu alcohol, a'r oriau y gall pobl werthu alcohol.

Andrew Misell, Alcohol Concern Cymru
"We recognise that there are limitations on the Welsh Government’s powers, which the Welsh Government themselves realise ... Research indicates that the main levers of alcohol consumption are around price and availability, and those are not devolved issues. But I think, in terms of what can be done, in terms of health promotion, the messages have been quite clear, and they’ve worked with us on those, so we are in agreement with them" - Andrew Misell

Beth ddywedodd y Pwyllgor yn ei adroddiad: dywedodd y Pwyllgor nad oedd yn siŵr a oedd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru y pwerau i newid y gyfraith yn y meysydd roedd cymaint o'r bobl a roddodd dystiolaeth yn galw amdanynt.

Felly, argymhellodd y Pwyllgor fod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod Bil Cymru yn darparu i'r Cynulliad set briodol o bwerau i ymdrin â chamddefnyddio alcohol. Er gwybodaeth: mae Bil Cymru yn gyfraith arfaethedig i gael ei ystyried gan y Senedd yn 2016, a fydd yn cynnwys pwerau newydd i'r Cynulliad.

Beth fydd y Pwyllgor yn ei wneud nesaf?

Fel arfer, mae Llywodraeth Cymru yn ymateb i adroddiad gan Bwyllgor chwe wythnos waith ar ôl ei gyhoeddi. Felly, ar gyfer yr adroddiad hwn, dylai'r Pwyllgor ddisgwyl ymateb ym mis Medi 2015.

O bosib bydd y Pwyllgor yna'n gofyn am gael dadl ar y pwnc ar gyfer holl Aelodau'r Cynulliad mewn Cyfarfod Llawn yn y Senedd ym Mae Caerdydd. Bydd yr Aelodau'n gallu tynnu sylw at y materion sy'n bwysig iddynt a chlywed gan y Dirprwy Weinidog am y camau fydd yn cael eu cymryd i gyflawni 21 argymhelliad y Pwyllgor.

Nodyn gan y Cadeirydd

"Mae'r adroddiad hwn yn gyfle amlwg i ddylanwadu ar Gynllun Cyflawni Camddefnyddio Sylweddau nesaf Llywodraeth Cymru ar gyfer 2016-2018 a dyna y mae ein 21 o argymhellion yn ceisio’i wneud.

"Mae ein hargymhellion yn cynnwys galw am fwy o arweiniad strategol gan Lywodraeth Cymru i helpu i godi ymwybyddiaeth o'r niwed sy'n gysylltiedig â chamddefnyddio alcohol a sylweddau, ac i’r Cynllun Cyflawni nesaf ymdrin yn benodol ag anghenion grwpiau penodol gan gynnwys pobl hŷn, pobl ddigartref a phobl sy’n cael eu rhyddhau o'r carchar.

"Rydym hefyd yn argymell bod camau'n cael eu cymryd i wella hyfforddiant i feddygon teulu er mwyn cael gwared â rhai o'r ffactorau y clywsom amdanynt yn ystod yr ymchwiliad sy’n rhwystro pobl rhag manteisio ar wasanaethau.

"Wrth edrych ymlaen at y Bil Cymru arfaethedig, rydym yn gofyn am sicrwydd y bydd y Bil yn rhoi set briodol o bwerau i’r Cynulliad i alluogi Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â phroblem camddefnyddio alcohol a sylweddau mewn ffordd fwy effeithiol a chyfannol."

David Rees AC, Cadeirydd Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Lluniau: Thomas Hawk (Flickr); Walt Jabsco (Flickr); Thomas Page (Flickr); Benjamin Staudinger (Flickr); Angelo Amboldi (Flickr); Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Flickr), Creative Commons.

Awst 2015

Made with Adobe Slate

Make your words and images move.

Get Slate

Report Abuse

If you feel that this video content violates the Adobe Terms of Use, you may report this content by filling out this quick form.

To report a Copyright Violation, please follow Section 17 in the Terms of Use.