Loading

'Scharrelen & experimenteren' Transitie in de wijk

Dat ons zorg- en gezondheidssysteem anders moet en kan, dat weten we. Maar hoe dan? En welke stappen kunnen we hier zelf in zetten? Transitiekunde biedt een kader om hierover na te denken. In een tweede sessie met DRIFT neemt Frank van Steenbergen ons mee in de transitie op wijkniveau. 'Zet in op wat er al is, dus de bestaande mensen en initiatieven.'

Beeld aan, microfoons uit en een kort moment van bezinning. Hoe zitten we erbij? ‘Schrijf het maar op in een weerbericht,’ oppert Karlijn Schipper, die vanuit Drift de sessie leidt. Er verschijnen zonnetjes achter wolken, er is wat mist hier en zelfs een sporadische blauwe lucht bij de deelnemers, allen verbonden aan verschillende Haagse organisaties op het gebied van gezondheid.

Een kleine opfrisser neemt ons even terug naar de eerste sessie. Het daar besproken denkkader is ook vandaag leidend: transities verlopen volgens een organisch proces, maar op weg naar 'een nieuw normaal' doorlopen we - soms gelijktijdig - verschillende fases. Die van ombouw - welke bestaande systemen kunnen we aanpassen?, opbouw - welke nieuwe initiatieven en modellen moeten meer ruimte krijgen?, afbouw - waar moeten we mee stoppen? - en tenslotte de toekomst: wat zijn daar de leidende principes? Oftewel: de X-curve.

Het model van de X-curve geeft houvast. Waar sta je in de transitie?

toepasbaar in de wijk

Drift-er Frank van Steenbergen hoopt deze theorie tijdens zijn sessie meer toepasbaar te kunnen maken voor de praktijk. Hoe kunnen we op wijkniveau nadenken over transities? En hoe kunnen we daarin sturen en mensen meekrijgen? En wat zouden we al meteen morgen concreet (anders) kunnen gaan doen?

Na tien jaar actieonderzoek naar sociaal beleid in stadswijken in Rotterdam-Zuid verdedigde hij recent zijn proefschrift ‘Zonder marge geen centrum – een pleidooi voor rechtvaardige transities’. In zijn proefschrift probeert hij hardnekkige sociale problemen als ‘achterstandswijken’, ‘dak- en thuisloze jongeren’ en ‘armoede’ te doorgronden en een alternatieve, duurzame aanpak te schetsen. Dit artikel verscheen naar aanleiding van zijn proefschrift in het AD.

de wijk in historisch perspectief

stigmatisering

Tijdens zijn onderzoek zag Van Steenbergen de gevolgen van het plakken van een negatief label op een wijk: ‘De manier waarop bepaalde wijken continu worden neergezet als probleemwijk of achterstandswijk, helpt niet. Het houdt alleen maar een industrie gaande van kortlopende interventies. Ook herkennen bewoners zich vaak helemaal niet in dat beeld, wat leidt tot meer afstand tot beleidsmakers.’

Reden voor de onderzoeker om te pleiten voor andere manieren om naar die wijk te kijken. Dus in plaats van stigmatisering op zoek naar potentie en eigenheid. En in plaats van afhankelijkheid van externe hulp op zoek naar lokale autonomie en eigenaarschap. Ook roept hij op om te stoppen met het importeren van mensen en kennis, maar in te zetten op bestaande mensen en initiatieven.

zoek-en leerproces

Tenslotte pleit hij voor investeren in een hogere kwaliteit van basisvoorzieningen, in plaats van de ‘innovatie-caroussel’; het komen en gaan van projecten en ideeën. Want volgens Van Steenbergen helpen al die tijdelijke projecten ondanks de goede bedoelingen niet. ‘Bewoners voelen zich hier soms echt moedeloos door. Er is iets opgebouwd en dan gaat het weer weg. Het vertrouwen in instituties wordt er niet groter van.’

Maar hoe komen we dan bij die duurzame benadering van de wijk en wat daar nodig is? Een pasklaar antwoord is er niet, maar Van Steenbergen benadrukt het belang van een gezamenlijk zoek-en leerproces, met en vanuit de bewoners. Daarbij ligt de focus op lange termijn duurzame oplossingen, maar ontstaat beweging daarnaartoe door korte-termijn acties.

scharrelruimte

Van Steenbergen introduceert het begrip 'transitie-arena': een plek waar voorlopers met een gedeelde visie bij elkaar worden gebracht om zo samen aan de slag te gaan met de gewenste vernieuwing richting een meer duurzame samenleving. Zo ontstaat ‘scharrelruimte’ waar alternatieven kunnen ontstaan naast het bestaande, die laten zien dat het echt anders kan. Van Steenbergen noemt dit al doende leren ‘transitie-experimenten’.

‘Vaak start zo’n experiment vanuit urgentie. Mensen lopen al tijden ergens tegenaan en willen echt verandering, waardoor ze het gewoon anders gaan doen.’ Wat maakt zo'n experiment dan anders dan een project dat komt en gaat? ‘Soms is dat inderdaad een dunne scheidslijn. Maar door te starten vanuit de transitiegedachte, vertrek je niet vanuit een aanbod of een oplossing. Samen ga je een proces in, waarvan de uitkomst nog alle kanten op kan.'

Ellen Binnema - Kwartiermaker Moerwijk, Stichting Lijn1

‘Deze tweede sessie over transitie in de wijk sluit goed aan bij de beweging die ik als kwartiermaker in Moerwijk zie. Moerwijk heeft het stigma ‘achterstandswijk’ met armoede, stress, slechte leefgewoonten, afhankelijkheid van zorg en ondersteuning.

andere focus

Deze problemen verdienen aandacht, maar onze focus gaat uit naar wat er wél is. Er is namelijk veel moois in Moerwijk te vinden: burenhulp, veerkracht, dromen, actieve vrijwilligers, heel veel activiteiten voor en door bewoners en bevlogen en betrokken professionals. Dit is een gezonde basis voor de duurzame verandering die wij met de transitie willen realiseren. Het was mooi om te zien dat Frank deze andere focus benoemde in zijn presentatie als noodzakelijke voorwaarde voor een transitie.

koplopers

Wij hebben een aantal bewoners en professionals in de wijk die koplopers zijn. Zij dragen de visie en het gedachtegoed van nature uit. Met hen gaan wij een team opzetten om ruimte en versnelling te geven aan de transitie in Moerwijk.

co-creatie

Daarnaast onderzoeken we manieren om van de ingezette co-creatie met bewoners een duurzaam proces te maken. De co-creatie is essentieel om uit het aanbodgerichte denken te komen en innovaties te creëren die daadwerkelijk aan de behoeften van de bewoners van Moerwijk tegemoetkomen en waaraan zij actief willen en kunnen meedoen.

chaos omarmen

De webinars met Drift hebben mij geïnspireerd en een kader en handvatten gegeven om samen met bewoners en professionals in Moerwijk te experimenteren en de chaos met open armen te verwelkomen.’

Patricia Scheepers - adviseur Stichting Lijn1

'Met Stichting Lijn1 zijn we al langer bezig met transitiekunde, dus met die denkkaders ben ik al bekend. Maar het is erg leuk om door deze sessies met DRIFT te zien hoe bij andere deelnemers, waarmee ik samenwerk in de wijken, echte eyeopeners plaatsvinden. We begrijpen elkaar nu een stuk beter en dat is fijn.

nuttige tools

Maar ook ik heb nuttige tools gehaald uit deze sessie over transitie op wijkniveau. Zo vond ik het begrip backcasting erg nuttig. Die techniek kijkt vanuit een lange termijnvisie wat nu nodig is aan korte termijn activiteiten. Door te starten in die gewenste toekomst, zeg over twintig jaar, in plaats van vanuit het heden, is het makkelijker om vrijer te denken. Dit zal ik zeker in gaan zetten bij gesprekken met partners in de wijken.

transitie-arena

Ook het concept van de transitie-arena spreekt me aan. Dat zou zeker een tool kunnen zijn om lokale energieën en behoeftes van een wijk goed in beeld te krijgen. En dus om te zien wat er al is, zodat professionals daarbij kunnen aansluiten in plaats van (weer) nieuwe dingen te gaan bedenken. Dit sluit aan bij mijn visie als adviseur. Vaak is mijn eerste vraag of er echt iets nieuws moet komen, of dat we bestaande initiatieven kunnen versterken.

praktische handvatten

Eigenlijk sluit het verhaal van Frank goed aan bij waar we als Lijn1 al mee bezig zijn. Met de praktische handvatten die hij heeft aangereikt, ga ik graag verder aan de slag.'

Anke Temmink - wijkmanager Leidschendam

'De inspiratiesessies van DRIFT hebben mij veel nieuwe inzichten gebracht. Het model van de X-curve geeft een kader om te plaatsen wat er gebeurt in de wereld om ons heen. Hierbinnen zie ik nu beter op welk punt verschillende ontwikkelingen zich bevinden en hoe we deze met elkaar kunnen verbinden. Ook bij de huisartsen past veel van wat er al gebeurt, zoals meer verbinding met het sociaal domein, binnen deze curve.

ouderennetwerk

Ook werken we in Leidschendam bijvoorbeeld aan het opzetten van een nieuw ouderennetwerk. Ik denk dat het transitiegedachtegoed kan helpen om elkaar beter te begrijpen. Het geeft een bepaalde gezamenlijkheid van waaruit je met elkaar iets op kunt zetten. Hoe precies, dat is voor mij nog wel een zoektocht. Het concept van de transitie-arena geeft wel handvatten. Misschien kunnen we op termijn zoiets wel organiseren.

dominante systeem

Het gedachtegoed maakte me bewust hoe ik nu vaak denk vanuit het dominante systeem, en hoe dat soms ook verandering tegen kan houden. Dit gedachtegoed daagt me uit om echt anders te kijken. Daarom denk ik dat het leuk is om hier een grotere groep mee kennis te laten maken. En gelukkig is dat ook precies wat Stichting Lijn1 eind januari gaat doen met een online event. Ik ben heel benieuwd wat daaruit gaat komen qua inzichten bij anderen. Ik hoop dat ze net zo enthousiast zijn als ik!'

'Ik zie deze sessie als een uitnodiging aan ons als organisaties om verder stappen te zetten en samen het gesprek te blijven voeren. Wordt vervolgd dus!' Debby de Jongste, directeur Lijn1.
In Tilburg Noord begeleidde DRIFT zogenaamde Wijkarena's. Het doel van de Wijkarena was om grip te krijgen op de veranderende wereld in en rondom Noord en hoe daar op innovatieve wijze op ingespeeld kan worden.

Credits:

Created with an image by justmarius_de - "the hague skyline netherlands"